یازان : محمد شریفیּ گونئی آذربایجان´ین آیریلماز پارچاسی اولان همدان ایالتینین " باهار" (بهار) کندیندن

بهزد بهزادی، توپلادیغی « فرهنگ فارسی – آذربایجانی ؛ فارسجا – آذربایجانجا سؤزلوک» آدلی سؤزلویونون اؤن سؤز بؤلومونده: « زبان آذری از دو سو در معرض تاثیرپذیری است: زبان فارسی و زبان ترکی ( ترکیه) » !!!!

بلکی اوخوجولارین بیر چوخو، 1377 ایلینین پاییز آییندا بای بهزاد بهزادی طرفیندن ایکی جیلدده توپلانیب یاییملانان « فرهنگ فارسی – آذربایجانی ؛ فارسجا – آذربایجانجا سؤزلوک» آدلی سؤزلویو چوخ قاباقلار گؤرموشلر. من اؤزوم اونو ایلک دؤنه بیر نئچه هفته اؤنجه گؤردوم. سؤزلویون آدیندا « فارسجا – تورکجه » یازیلماق یئرینه نوچون « فارسجا – آذربایجانجا » یازیلدیغینی دوشونورکن، کیتابین اؤن سؤز بؤلومونده چوخ شاشیرماما، حتی قیزماما ندن اولان سؤزلرله اوزله شدیم. هر هانسی بیر یوروم یاپمادان، سؤزلویون اؤن سؤز بؤلومونده کی سوز قونوسو آچیقلامالاری ایچه ره ن بؤلوملری، دیه رلی اوخوجولارا سونورام. اوخوجولارین اؤزلری قضاوت ائتسینلر!

البتته، اؤنجه، « آذربایجانجا » کلمه سی و اونون ایشله دیلمه سینین نه دن یانلیش اولدوغو ایله ایلگیلی قیسا بیر آچیقلامانین گره کدیيینی دویورام. بیلیندیيی اوزره گؤزه ل دیلیمیز تورکجه ده، بیر میللت و یا قوومون آدینین سونونا جه/ جا اکینین اکله نیلمه سیله، او میللتین ویا قوومون دانیشدیغی دیلین «آدی» قایریلار. اؤرنک اوچون عربیستاندا یاشایان میللتین آدی اولان «عرب» کلمه سینین سونونا "جه" اکی (پسوندی) آرتیریلاراق، بو میللتین دانیشدیغی دیل اولان "عربجه" کلمه سی اولوشار. بونون کیمیدیر: اینگیلیس/ اینگسلیسجه، تورک/ تورکجه، روس/ روسجا و ... . اؤرنکلرده گؤرولدویو کیمی، دیل آدلارینین سونونداکی جا/ جه گؤتورولرسه، قالان سؤزجوک میللت و یا قوم آدیدیر.

"آذربایجانجا" کلمه سینه گلینجه، بو سؤزون سونونداکی "جا" اکینی گؤتوردیوموزده قالان کلمه میللت ویا قووم آدی میدیر؟! گونئی آذربایجاندا "آذربایجان" آدلی بیر میللت می وار کی بیز بیلمیریک؟!!... هر کیمین و ان اؤنه ملیسی ده، گونئی آذربایجاندا یاشایان میللتین اؤزونون چوخ یاخشی بیلدیيی کیمی بو میللتین آدی " تورک "دور. یوز ایللردن بری " تورک" ایمیش، " تورک"دور و " تورک " قالاجاق. دولاییسیيلا آدی تورک اولان میللتین دانیشدیغی دیلین آدی " تورکجه"دن ( و یا خالق دیلینده " تورکو" دن) باشقا اولابیلمز.

بؤیله جه، دیل بیلگیسی قوراللاری آچیسیندان "آذربایجانجا" کلمه سینین یانلیش اولدوغو بللی له شیر.

ایندی باشقا بیر باخیمدان بو کلمه نی اینجه له یه ک : بو سؤزجوک و بونا اوخشار بیر نئچه سؤزجوک ( آذربایجان دیلی، آذریجه، آذری دیلی و ... ) کیملر طرفیندن و هانسی آماجلارلا ایشله نیلیر؟! کیملر و هانسی دوشونجه لر صاحیبی بو کیمی دئییملری (deyim) یایغینلاشدیرمایا و ایصرارلا " تورکجه" و " تورک دیلی" یئرینه ایشله تمه یه چالیشیرلار ؟! جوابی هر کیمه آچیقدیر: ایراندا فارس شووئنیستلری؛ روسیادا ایسه روس شووئنیستلری. دوروم بؤیله ایکن و بو کیمی سؤزجوکلرین، بؤیوک تورک میللتی آراسیندا آیریلیق سالماق و اونلاری بیربیریندن اوزاقلاشدیراراق بیرله شمه لرینی اؤنله مک آماجیلا فارس و روسلار طرفیندن ایشله دیلدیيی و یایغینلاشدیریلمایا چالیشیلدیغی بیلینیرکن، سایین بهزاد بهزادی´نین "تورکجه" یئرینه " آذربایجانجا" کلمه سینی قوللانماسی و بونا اوخشار سؤزجوکلری قوللانماقدا ایصرار ائتمه سی، بیرآز دوشوندوروجو دئییل می؟!

نئیسه یارغینی (قضاوتی) دیه رلی و اوجا آنلاییشلی اوخوجلارا بیراخیرام !

آشاغیدا گتیردیيیم، بای بهزادی´نین تالیف ائدیب یایینلادیغی « فرهنگ فارسی – آذربایجانی ؛ فارسجا – آذربایجانجا سؤزلوک»ون ایلک جیلدینین اؤن سؤز بؤلومونده ن آلینتیلاردیر:

« درست است که در کشور ما چند ده میلیون نفر به زبان آذربایجانی تکلم می کنند، اما عدم امکانات آموزشی و تحصیلی به زبان آذربایجانی و بیسوادی ... استفاده کنندگان از آثار به زبان آذربایجانی را را محدود می کند و ... »

« در این مقدمه به چند مطلب اجمالا اشاره می شود و بحث تفصیلی در این موضوعات و بررسی همه جانبه آن از طرف صاحبنظران به سود زبان آذربایجانی است: »

« زبان آذری از دو سو در معرض تاثیرپذیری است: زبان فارسی و زبان ترکی (ترکیه). [ !!!! ]»

« زبان فارسی در نقش زبان رسمی و اداری و زبان تحصیلی و هر دو زبان با اجرای برنامه های گسترده رادیو و تلویزیون و مهاجرتها ... موجب می شود که لغات ترکی بیشتری وارد زبان آذری گردد [ !!!! ] و تلفظ لغات به طرز گویش فارسی و یا ترکی گرایش پیدا کند و دگرگونیهای مغایر با طبیعت زبان پدیدار گردد. ... نویسندگان آذری [ !!! ] که تحصیلات خود را به زبان فارسی یا ترکی به پایان رسانده اند وظیفه مهمی بر عهده دارند و باید آگاهانه در جهت حفظ و آموزش اصول زبان آذربایجانی بکوشند. »

سؤزوموز

نمونه هائي از شعر معاصر تركي: استان همدان آزربايجان

همدان ´دا بير قويو وار٬ شربتدن دادلي سويو وار (خالق دئييشي)

اخيرا نوشته اي از حسن راشدي –كارشناس مسائل تاريخي بنام "آذري يا تركي مسئله اين نيست"٬ در رد و اعتراض به مقاله نژادپرستانه آريائي-ايران زميني و قوميتگرايانه افراطي فارسي بنام "آذربايجانيها ترك نيستند – زبان مردم آذربايجان تركي نيست" نشر شده استּ حسن راشدي از محققين پربار و فعالان ولود آذربايجاني استּ اما متاسفانه به گروهي از فرهنگيان و روشنفكران آذربايجاني تعلق دارد كه با اصرار و سماجتي شگفت٬ به مخدوش نمودن هويت ارضي –تاريخي-سياسي آذربايجان مشغولندּ اينان همه ناحيه به هم پيوسته ترك نشين در شمال غرب كشور را داخل در آذربايجان ندانسته و بخشهاي جنوبي آذربايجان جنوبي را (بخشهاي شمالي عراق عجم را) قرار گرفته در ايران مركزي تصور مينمايند كه عينا انديشه اي پان ايرانيستي استּ حسن راشدي در جاي جاي نوشته اخير خود نيز٬ به نادرستي مناطق ترك نشين استانهاي همدان٬ تهران و مركزي و ּּּּرا در خارج آذربايجان و حتي در ايران مركزي معرفي مي نمايد كه ادعاهائي تماما نادرست اندּ

در باره برداشت نادرست اين دسته از روشنفكران آذربايجاني و به طور مشخص حسن راشدي از هويت ارضي آذربايجان قبلا در سؤزوموز نوشته هايي درج كرده بودم (مثلا نوشته پيشين بنام آذربايجان درجه يك٬ آذربايجان درجه دو و آذربايجان درجه سه!!!)ּ نوشته زير را نيز به اين دسته از روشنفكران آذربايجاني – به جهت آشنايئ هرچه بيشترشان با هويت ارضي آذربايجان و اينكه مناطق ترك نشين استانهاي همدان٬ مركزي٬ تهران٬ قم٬ كردستان و كرمانشاهان نه در ايران مركزي بلكه در نواحي جنوبي آذربايجان قرار دارند تقديم ميكنمּ

در اين نوشته نمونه هايي از شعر تركي در استان آذربايجاني همدان داده شده استּ براي مطالعه اصل مطلب كه در نشريه سيناي همدان چاپ شده اند و دستيابي به بيوگرافي هركدام از اين شعراي ترك آذربايجاني به وبلاگ همدان- آذربايجان مراجعه كنيدּ

مهران بهاري

حاج عبدالرحيم اسماعيلي كبودر آهنگي "بحري"- استان همدان- آزربايجان

نقي يعقوبي

شاعري كه در پي معرفي او هستيم يكي از بزرگان و نامداران و شاعران استان همدان است كه ما اينك با دستماية ارزشمندي كه همانا ديوان سه جلدي اوست روبرو هستيم . مرحوم حاج عبدالرحيم فرزند عبدالعظيم اسماعيلي كبودر آهنگي از معدود شاعران موفق معاصر مي باشد كه هنوز ياد و خاطره اش در دلهاي علاقه مندان به ادبيات و كساني كه طوق شاعري به گردن دارند ثبت است. ديوان او مشحون از عشق و علاقه و محبت به خاندان عصمت و طهارت مي باشد ، گاهي عشق او آنچنان اوج مي گيرد كه گوئي از غيب مدد مي گيرد و گاهي حالت عادي و معمولي دارد

گهي بر طارم اعلي نشينم
گهي تا پيش پاي خود نبينم

ديوان شعر مرحوم " بحري " از لطايف و اشارات و نكته هاي فراواني برخوردار مي باشد و تنها ايرادي كه مي توان به وي گرفت به كارگيري برخي لغات نامأنوس در بعضي اشعار جهت تنظيم وزن بيت مي باشد ( گويا در آن دوران سرودن اين اشعار معمول بوده است ) البته ايراد ديگر اشعار آن مرحوم به كارگيري گاهاً زياد كلمات عربي و فارسي است ، ولي بخش مصائب اين ديوان در ابراز ارادت و علاقه به سرور شهيدان و ديگر شهيدان كربلا بي نظير مي باشد.

مرحوم حاج عبدالرحيم اسماعيلي ، معروف به " بحري " فرزند حاج عظيم نوة مرحوم آيت الله حاج ملاسيف الله انصاري مدفون در مسجد جامع كبودر آهنگ ، در سال 1295 ه.ش در يك خانوادة مذهبي به دنيا آمد و در سن 13 سالگي با توسل به ائمه معصومين (س) بالاخص به آقا و مولاي خود امام زمان (عج) و باعنايت و لطف او به سلك شعرا و مداحان آل عصمت و طهارت نائل آمد و در عنفوان جواني به علت از دست دادن پدر جوان خود مسئوليت خانواده اي كه شامل برادران و خواهران خردسال و مادر بود به عهده گرفت ، وي اهل تقواو فضيلت بود و در كارها و امور اجتماعي پيش قدم بود و همواره سعي در حل و فصل مشكلات منطقه داشت و چون علاقة وافري به اهل بيت (ع) به خصوص حضرت ابي عبدالله الحسين (ع) داشت ايام عاشورا و تاسوعا كارگردان صحنة مصيبت و عزا و تعزيه در مساجد و محافل بود .

ايشان در تاريخ سوم بهمن ماه (1359) هجري شمسي بر اثر سرطان كبد دارفاني را وداع گفت و آثاري از خود به جاي گذاشت كه مهمترين آنها سه جلد ديوان اشعار مي باشد ، جلد اول و دوم اين ديوان بار نخست توسط كتابفروشي خوانساري همداني به زيور طبع آراسته گرديد و در سال 1378 هر سه جلد با هم توسط دفتر نشر نويد اسلام قم به چاپ رسيد ،ديوان اشعار وي بيشتر در مورد مناقب و مدايح اهل بيت و به زبان تركي سروده شده است كه البته اشعار و قصايد زيبائي نيز به زبان فارسي و عربي ديده مي شود كه نشان از ذوق هنري شاعر در سرودن اشعار به سه زبان مختلف دارد .

( گئده نلره سلام اولسون)

حال يك غزل تركي از آن مرحوم تقديم خوانندگان مي گردد:

بو نه عارضدي ، كي خورشيد ايله همتادي٬ گؤزه ل
هامي جور حوسن٬ وجودينده هووئيدادي٬ گؤزه ل
گؤزلرون اوخشوري آهو-يي خطا گؤزلرينه
دييه بيلمم كي گئنه نرگس-ي شهلادي٬ گؤزه ل
آلماقا جانيمي ، موژگانون آلوب تير الينه
قانيمي توكماقه ،آماده-يي دعوادي٬ گؤزه ل
نه ميثالون ، نه شبيهون ، نه نظيرون تاپيلور
نه قرينون بو لطافتده موهييادي٬ گؤزه ل
باخا هركس بويووا ، سروي ياديندان چيخادير
قامتون اووجي ثرادان به ثريادي٬ گؤزه ل
قاشلارون طاقي ، كمان ياييدي ، يا تازه هيلال
طعمده لعل لبون ، شهد-ي موصففادي٬ گؤزه ل
عاشق-ي خسته دي " بحري " اونا بير ائيله نيگاه
عئشق گولزارينه بير بولبول-ي شيدادي٬ گؤزه ل

---

بشیر فضائلي- شهر بهار- استان همدان- آزربايجان

شاعر خوش قريحه "بشير فضائلي" ، متخلص به "واله" به سال 1331 شمسي در شهر ادب پرور بهار(باهار) و در دامان خانواده اي اهل ذوق و ادب و علم و هنر، چشم به جهان گشود.

پدر بزرگ وي، مرحوم آقا غلامحسين فضائلي، از شعر و ادب تركي و زهد و عرفان بهره اي وافر داشت و عشق او به سالار شهيدان امام حسين (ع) و مراثي و نوحه هاي دل انگيز وي، زبانزد عام و خاص است. والد وي، ميرزا مالك فضائلي، اين فضائل و خصائل را از چنان پدري به ارث برده و براي شاعر ما، به وديعت نهاده و اينهمه با روح حساس و طبع نازك "واله" عجين گشته و ذهن و زبان او را مستعد سخن پردازي كرد. اگر شرح شورانگيز عشق "شهريارِ" ملك سخن و آفريننده منظومه جاويدان تركي "حيدربابايه سلام" ، كيمياگر جان وي گشت ، بازي روزگار شعبده اي ديگرگونه فراروي "واله" نهاد و حوادث و آلام روزگار، روح او را در خلسه اي ژرف فرو برد و بيش از همه، ابتلاي مادر مهربانش به بيماري مزمن آسم ـ كه در دوازده سالگي شاعر رخ نمود ـ و حوادث ناگفتني ديگر و بالاخره ، مرگ مادر ـ در سن 34 سالگي شاعر ـ بر روح و روان او تاثيري جانگزا نهاد و اين همه طبع وي را لطيف تر و زبانش را تاثير گذارتر كرد.

عشق او به زبان فخيم شيرين اما مظلوم ايل مردمش "تركي" ، عشقي ديرينه و ذاتي و حديثي ديگر است. او معتقد است عنصر اساسي هويت هر قوم و ملت "زبان" اوست وچنانچه يك ملت در برابر ملتي ديگر دست از زبانش بردارد، بيگمان هويت و شخصيت خود را از دست مي دهد و تاريخ به روشني نشان مي دهد كه مردم بي هويت به آساني مغلوب مي گردند. تركها در طول تاريخ بخاطر استعداد و توانايي خدادادي خود در همه زبانهاي غير ملي خود نيز با استادي تمام به هنر نمايي و شاعري پرداخته اند ، "واله" نيز اين توانايي را با سرودن اشعار بسياري به زبان فارسي نشان داده است. او اكنون در كسوت تدريس و تعليم در مدارس به خدمت به مردمان خوب اين سرزمين مشغول است. اشعار تركي "واله" ، شميم دلنشين اشعار "صراف تبريزي" را داراست.

اينك دو نمونه از اشعار وي را تقديم خوانندگان عزيز مي نماييم:

"باهار" شهري

بو شهر "باهار"ين نئجه گؤيچگ چؤلو واردير
چؤللرده ، عجب گؤرمه يه چيچك ، گولو واردير
داملار دالي خوش منظره لي ، دشت-و دمندير
"بئيگ بند" باشي ، خوش خاطيره لي ، "ديك يول"و واردير
"باغلار يولو" باقيدير هُلَه ، گل ـ گئدي واردير
رؤونقله قالوب ، گل ـ گئده ، چوخ سئوگيلي واردير
اييام اَلي گر چاتسا ، پوزه ر گولشن ـ ي مئهري
ضَرضَر يئلي وار ، ابرـ ي عضب وار ، دولو واردير
يا رب ! بو گؤزه ل چؤلدن ايراق ائيله جفاني
آخير بو چؤلون هم گولو ، هم سونبولو واردير
گولچؤهره ، گؤزه ل ياريمي ، يا رب ، منه چاتدير
چون مئهرـ ي محببتده منيمله يولو واردير
گر خلقيدن ايراقدا گزه ر "واله"-يي ميسكين
خلوتده اؤزويله ن گئجه لر غولغولو واردير


كوفر-ي زولفون

كَسًسُه هر كيمسه چؤره گ ، ريشه سيني "تاري" كسه ر
تيغ ـ ي حق ، گئج كسر آمما ، كسه چوخ كاري كسه ر
كوفر ـ ي زولفون ، اَله شمشير آلا ، حد جاري ائده
بس كي وار عدلي ، كسه هر نمه ني ، ياري كسه ر
بئليوه باغلاما زوننار ، مسيحا گؤزه ليم
اينجه دير بس كي بئلين ، حلقه-يي زونناري كسه ر
حلقه-ي داري اؤپه ر ، مردم ، مرداني بلا
بلي ، حق اهلي ، حقيقتده نخ ـ ي داري كسه ر
گول فقط باخماليدير ، دست ـ ي طمع طاقتي يوخ
تيغي وار ، حؤرمتي وار ، دست -ي طمعكاري كسه ر

---

بيماري گريز از "خويشتن"

حمید رضا شریفی (باهارلی)


داستان شاهزادة بيماري كه خيال مي كرد " گاو " است و مُدام علف خورده و صدا و حركات گاو را تقليد مي نمود و توسط ابوعلي سينا معالجه شد، مشهور است. كسي كه در اثر " ناآگاهي " و " عدم تحقيق " يا " دواعيِ نام و نان " براي خودش " هويت فرهنگي و زباني غيرخودي و غيراصيل " تصور مي كند، همانند آن شاهزاده به بيماري " اليناسيون " مبتلاست. چنين شخصي در مواجهه با تحقيري كه از سوي اغيار متوجه " هويت فرهنگي و زباني واقعي و اصيلِ " او مي شود بجاي آنكه با ابزار " تحقيق " پرده از راز علت تحقير بردارد و بداند كه تحقير هويت او ناشي از حقارت خود تحقيركنندگان و تلألؤ و شكوه " هويت فرهنگي و زباني واقعي خودش " مي باشد، " غافلانه " دچار " احساس شرم از خويش " مي شود و براي رهايي از اين احساس مي كوشد تا هر چه بيشتر در گفتار و كردار به " ديگري " تشبه يابد و در اين فرايند غم انگيز نه تنها از اينكه " هويت " اش دستبرد اغيار گشته ملول و ناراحت نمي شود بلكه در جشنِ !! از كف دادن هويتِ واقعي اش، جاهلانه و پرشورتر از ديگران سرود شادي سر مي دهد، همانگونه كه شاعر بلند آوازه مان اسماعيل محمد ثاني (ممّدلي) توصيف مي كند:

ايتيره ر تاريخين، ائلين
آنـــاسينيـن آتار ديلين
سيغاللايار(1) اؤزگه تئلين(2)
وطنسيزلر، وطنسيزلر

ياد (3) ائللره قاريشارلار
اؤزگـه ديلده دانيشارلار
ايچدن يانيب آليشارلار
وطنسيزلر، وطنسيزلر

آناديلين اوُنودارلار(4)
اوْنون كؤكون(5) قورُودارلار
منليكلرين(6)چوْروده رلر
وطنسيزلر، وطنسيزلر

ياد ائللره ساتيلارلار
ائل ايچيندن آتيـلارلار
زير- زيبيله قاتيلارلار
وطنسيزلر، وطنسيزلر

آناديلين به گه نمزلر
بابالارا گووه نمه زلــر(7)
"مممدلي" ني سئوه نمه زلر
وطنسيزلر، وطنسيزلـر

اتك يازي لار:
(1) سيغاللايار: نوازش ائده ر
(2) تئل: ساچ
(3) ياد: اجنبي- غريبه
(4) اونودارلار: فراموش ائده رلر
(5) كؤك: اصل- ريشه
(6) من ليك: شرف- حيثيّت
(7) گؤوه نمه زلر: افتخار ائله مزلر

---

محمدرضا تكرلي- شهر همدان- استان همدان آزربايجان

محمدرضا تكرلي( متخلص به رائف) به سال 1353 در شهر همدان متولد شد . وي از كودكي عشق و علاقه وافري به ادبيات شفاهي و فولكلور داشت. همواره به زبان مادري اش "تركي"، عشق مي ورزيد، از اين رو اشعار، ترانه هاي محلي، داستانها و ضرب المثلهاي تركي ايل و تبارش را جمع آوري مي كرد. اما آنچه كه وي را بر آن داشت کكه شعر تركي بگويد، تشويق دبير تاريخش بود (كه خود وي هم شاعر بود). رائف غزلي هشت بيتي ساخته بود با مطلع :
ز غمت فزون شده اندرون چـو دل خزان به خـدا قسم
ز غـمت به جان خطري روان شده در جهان به خدا قسم

که بيتي از آن ملمع تركي داشت:
سنه بو اورک گوزه ليم گرك گئچه دونيادان اوله گوزلره
که براي تو چو بميرد او شده در تو جان به خدا قسم

معلم از او خواست دو باره و چند باره اين مصراع را بخواند و در آخر گفت: "با وجودي كه من تركي نمي دانم، اما از اين مصرع لذت بردم. اميدوارم به تركي هم شعر بگوييد."

آنچه در ذيل مي خوانيد نمونه اي از سروده هاي اوست :

توركجه ني سئوه ريك سني ده آنا

اوينـوردو ياپراق يئل اتگينـده
ياتميشيديم دامدا من ده سرينده
ساراليردي گونش آي دره سينده

قارانلـيق گليـردي بيـزيم آرايا
گيريردي قوشلار سسله يووايا

قارا گئجه گليب كؤكسوم توتوبدور
بوغونتويا ساليب گونو اوتوبدور
تولكي دوشمن قارانليقدا بوسوبدور

ديليمي ائليمدن آيري ائديرلر
ائليمه اؤزگه ديلين اؤرگه ديرلر

يوواما-يوردوما دوشوب بير گئجه
آديني بيلميره م سؤيله ييم نئجه
اوشاقا اؤرگه تمـير آنا توركوجـه

يوخسا ديليميزي عـار بيلييـورلار؟!
شانلي ائليميز ي خار ايستييورلار؟!

او قوهوم ، او ميللت ديليـن بيلمه سين
غميني ـ درديني جاندان سيلمه سين
چاره سي بودور کي ائلدن کسمه سين

اؤزونو گونشدن آيري سالماسين
ائليني ـ ديليني پولا سـاتمـاسين

"راييف" سؤيله ر : بيلين! قارانليق قاچار
او گؤزه ل گونشيم دوغـودان دوغار
بالالار اوخـويار، چؤگـورلر چـالار:

توركجه ني سئوه ريك سني ده آنا
جاني ـ باشيم قوربان آذربايجان´ا

---

تركان قراگؤزلو
محمد قراگؤزلو

هم اكنون بيش از شصت درصد از جمعيت استان همدان را تركها تشكيل مي دهند. بخشي از تركهاي استان از اعقاب ايل ترك قراگؤزول (يا قره گؤزلو) هستند كه از گذشته، غالباً بهره وافي از عرفان و ذوق ادبي داشته و در مقاطع مختلف تاريخي، مصدر خدمات اجتماعي و سياسي بوده اند.

وجه تسميه تركان قراگؤزلو (در زبان فاسي قراگؤزلو بمعني دارندة چشمان سياه است) هر چه باشد بر اساس منابع و مدارك متعدد تاريخي، آنها گروهي از تركها بودند كه ابتدا در آسياي مركزي (قزاقستان، قيرقيزستان، ازبكستان و تركمنستان) زندگي مي كرده اند اما با آغاز حاكميت تركان سلجوقي بر خاورميانه از جمله ايران، قراگؤزلوها نيز- كه خود از تركان سلجوقي بودند- به مناطق شام (سوريه كنوني) مهاجرت و آنجا را موطن خود قرار دادند. در سال 800 هـ . ق امير تيمور كُورَه كَن (كه خود از تركان اؤزبك بود) به قصد توسعه امپراطوري مقتدر خويش به مناطق شام و آسياي صغير لشكركشي نمود و پس از فتح آن مناطق و بهنگام بازگشت به سمرقند امر نمود كه بعضي از ايلات ترك ساكن آن نواحي از جمله قراگؤزلوها به موطن نخستين شان يعني تركستان (= آسياي مركزي) بازگردند. در راه بازگشت و با تقاضاي جد شاه اسماعيل صفوي ايلات ترك مذكور از لشكر اميرتيمور كوره كن جدا شدند و قراگؤزلوها در استان همدان فعلي رحل اقامت افكنده و به تركان بومي استان همدان اضافه شدند.

قراگؤزلوها كم كم صاحب نفوذ و قدرت و مكنت و اراضي در جاي جاي ايران شدند. در اواخر تسلط زنديه و مقارن ظهور سلسلة ترك قاجاريه، نيروي عظيمي بدست آورده و نقش بس مهمي در تحولات سياسي- اجتماعي كشورمان ايفاء كردند و در اواخر قرن 13 هـ بيش از سه چهارم قراء و دههاي منطقه همدان از جمله كبودرآهنگ، درجزين مهربان، خدابنده لو و قسمتي از وفسِ عاشيقلو و حاجيلو در تملك بزرگان قراگؤزلو بود ضمن اينكه وصلت چندين نفر از اُمراي اين ايل با شاهزادگان قاجار بر موقعيت و قدرت آنها افزود.

از ايل ترك قراگؤزلو مردان بزرگي در صفحات تاريخ سرزمينمان درخشيده اند.
از جمله عالم و عارف و صوفي مشهور " حاج محمد جعفر بن حاج صفر قراگؤزلوي كبودرآهنگي " ملقب به " مجذوبعلي شاه " متوفاي 1239 قمري كه در دورة دوم مجلس شوراي ملّي، از سوي محمدعلي شاه قاجار به رياست وزراء (نخست وزيري) انتخاب گرديد
و نيز " اعتمادالسلطنه مصطفي خان قراگؤزلو " كه از خاندان مجذوبعلي شاه و پدر " عبدا... خان حاج اميرنظام " بوده است.
هم چنين " علي خان قراگؤزلو " فرزند " رستم خان قراگؤزلو " كه يكي از سرداران شجاع بوده و در جنگ ايران و انگليس در بوشهر چندين بار، ارتش دشمن را وادار به عقب نشيني كرد.
هم چنين " محمودخان قراگؤزلو " كه از شخصيتها و سرداران بنام عصر ناصري بود و مدتها وزير خارجه ناصرالدين شاه قاجار بود.
هم چنين " ابوالقاسم خان قراگؤزلو " ملقب به " ناصرالملك " از متنفذترين رجال ترك در عصر قاجاريه كه " نايب السلطنه " سلطان احمدشاه قاجار بود و شخصيتهاي معروف ديگر.


بخشي از تركان قراگؤزلو در تركيه ساكن هستند كه با لهجه تركي استانبولي نام آنها بصورت " كاراگؤز " تلفظ مي شود. در زمان سلطان بايزيد دوم (امپراطور عثماني) كه در سال 824 هجري (1421 م) به امپراطوري رسيد دو نفر از پاشاهاي تركان عثماني (پاشا بالاترين رتبه نظامي در ارتش عثماني و بمعني ژنرال) ملقب به " قره گؤز پاشا " بوده اند كه يكي از آنها در قسمت آناطولي تركيه عنوان " بيگلربيگي " (خان خانان) داشته و ديگري والي " قره مان " بوده است.

در پايان مي گويم كه ما تركان استان همدان با پيشينه فرهنگي و تمدني طولاني به ترك بودنمان افتخار مي كنيم و در مقابل ترك ستيزان اين سرود را ترنّم مي كنيم كه:

حـق يولونـدا ييئلــه ر اوْخ
جـئسارتـي، غئيرتي چوْخ
اؤلدوسو وار دؤندوسو يوْخ
تـورك ائللري، منيم ائليم

---

حضرت آيت ا... العظمي آقا شيخ محمد بهاري (وفات 1325 ق.):

"... من تُوركم، اونو ـ بونو (دونياني و آلچاق ايشلري) بيلميره م"

دونيادا حق سني، منه وئرسون جزا گونو
قوي ائيله سـون بئهئشتده غيلـمان موضـاييقه
مـن دين-و ديل نه نوعيله سندن اسيرگه يوم(1)
ترسـايه دينـين ائتمـه دي صنعان موضـاييقه..."

به نقل از كتاب شريف "تذكره المتقين" (مجموعه افاضات و مكتوبات آقا شيخ محمد بهاری عارف بزرگ قرن چهاردهم هجری قمری) مراسلة سيزدهم

بوتون تُورك ائللـرين ايفتيخـاريسن !

هر سحر، گون ساچار مقبره ن اوسته
وئره ر شهريميزه جلا، "بهاري"
هر گـون، سحر چاغـي زييـارتيـوه
شفق وئره ر خلقه صلا، "بهاري"

عـيرفان ديـيارينين نوبـاهاري سُـن
شهـريميز "باهـار"ين لالـه زاري سُـن
بوتون تورك ائللرين ايفتخاري سن
چون دوشمه دين ائلدن آيري، "بهاري"

گؤل آچيب، گووَه نه ر "باهار"يم سنه
هر زامان فخر ائده ر ديياريم سنه
بير عؤمور باغليدير ايلقاريم(3) سنه
بيلير بونو، باد-ي صبا، "بهاري"

هر سحر، باش اَگه ر شانيوه الوند
ائده ر اؤز آديني، آديوه پئيوند
گؤركملي ساوالان، چنلي دماوند
رفعتين ائتميشلر ايمضا "بهاري"

عيرفان بولاقلارين، دريالار كيمي
كَسكين خُوطبه لرين، ذوالفقار كيمي
بئش گون گليب گئتدين سن روزگار كيمي
دئدين يوخ دونيادا وفا "بهاري"

نجفده،حوزه لر گولو سنيدين
نهج البلاغه نين، ديلي سنيدين
مولايا، اوره گلر يولو، سنيدين
چون سئوه رميش سني مولا، "بهاري"

"شوندي" عاريفلر مولكينه ارباب
وئريب سنه لقب: "حكيم اصحاب"
حيكمت مئيخانه سين ائتدين دق الباب
آلدين موراديندان صهبا، "بهاري"

"باهارلي"يام، هر جومعه نين گئجه سي
گؤرره م ضريحيوه باغلي، بير كسي
گؤگلره يوكْسُه له ن آغلاما سسي
ايستييور دردينه شفا، "بهاري"

---

حبيب اله قدرتي گلزار- شهرستان رزن- استان همدان آزربايجان

شهرستان رزن (واقع در استان همدان ) علاوه بر اينكه جزو عالم خيزترين و دانشمند پرورترين مناطق كشورمان است ادبا و شعراي بسياري را از قديم الايام تاكنون در دامان خود پروريده است . شعرائي كه با تكيه بر فرهنگ و زبان هنرآفرين تركي ترجمان عواطف و آرزوهاي مردم آن سامان بشمار مي روند و اينك جواناني فهيم در آن ديار گام در اين وادي نهاده و سوداي آن دارند كه زبان و فرهنگ تركي شان را از غربت و انزوا نجات بخشد .

از جمله اين جوانان آقاي حبيب اله قدرتي گلزار متولد شهر كوچك "بابانظر" ازتوابع شهرستان رزن است كه با وجود كمي سال اشعار فراواني به زبان تركي سروده و به جمع آوري و تدوين ادبيات شفاهي تركي منطقه رزن نيز اهتمام دارد .با اين اميد كه شاهد چاپ آثار و كتب تحقيقي وي باشيم چند نمونه از اشعار او را تقديم خوانندگان عزيز مي نمائيم .

هئچ قورخمانام اؤلومدن
آيريلمانام ائليمدن
دوشمز بو سؤز ديليمدن
تورك ائللري ياشاسين

قيريلسا بو, بيله گيم
بيل دييه جك اوره گيم
بو ان بؤيوك ديله گيم
تورك ائللري ياشاسين

تورك ائلري گؤزومدور
سانكي منيم اؤزومدور
هر حالدا بو سؤزومدور
تورك ائللري ياشاسين

**************

آراز چايي كيمين واللاه
آخار گئده ر گؤزوم ياشي
دوشه نده يادا يانديرير
گوزه ل ياريم قلم قاشي

قارا تئللر آغا دونموش
دگيرماندان چيخان اون تك
جوانكن گؤر قوجا بختيم
سوروشما ايللري٬ ياشي

اؤله نده سئوگيليم آدين
يازين قبريم داشي اوسته
دئييره م قورخورام آمما
ياريم آدي يارا , داشي

---

مصاحبه هفته نامه سینا با جناب دکتر هیئت

در « تاريخ طبري » كه قديمي ترين و يكي از معتبرترين كتب تاريخي اسلامي است و 1200 سال پيش نوشته شده و همچنين در تاريخ بلعمي كه خلاصه و ترجمة تاريخ طبري است و مربوط به يكهزار سال پيش است همدان و زنجان جزو آذربايجان محسوب شده است

سينا : ضمن تشكر از حضرتعالي كه با وجود مشغلهُ فراوان علمي و تحقيقاتي ، وقت خودتان را در اختيار ما قرار داديد ابتدائاً مايل هستيم كه جنابعالي بيوگرافي هر چند مختصري از خودتان را بيان فرمائيد .
دكتر هيئت : بيوگرافي اينجانب بارها در مواضع مختلف چاپ شده است . با اين وجود به طور مختصر عرض مي كنم كه بنده تبريزي هستم . پدرم مرحوم’’ ميرزا علي هيئت‘‘ از مجتهدان و رهبران مشروطه و نيز از بنيانگذاران عدليه بودند كه مدتي چند سمت رياست ديوان كشور را هم عهده دار بودند . مادرم دختر مرحوم’’ ميرزا محمد مجتهد تبريزي‘‘ از خانوادهُ ’’ فروغ‘‘ بود . من در سال 1304 شمسي در’’ تبريز‘‘ متولد شدم . مرحوم پدرم به دعوت مرحوم’’داور‘‘ از سال 1306 شمسي وارد عدليه ( دادگستري ) شده و نخستين مأموريتش ، تأسيس و رياست عدليهُ همدان ( استيناف ) بود و به همين جهت ما پنج (5) سال در شهر همدان ( در محلهُ كولانج ) زندگي كرديم . من تحصيلاتم را در مدرسهُ شرافت همدان ( در ميدان استر مورد خاي ) شروع و دو سال اول را در همان جا به پايان رساندم و بهترين خاطرات زندگي ما از همين سالهاي اقامت در همدان مي باشد . سپس تحصيلاتم را در تبريز و بعداً در تهران ادامه دادم . دو سال اول رشتهُ پزشكي را در ايران گذرانده و سپس به استانبول رفتم و پس از اخذ دكتراي پزشكي ، دورهُ تخصصي جراحي را در استانبول و پاريس به پايان رسانده و در سال 1331 از پاريس به تهران آمدم و در بيمه هاي اجتماعي و بيمارستان دادگستري استخدام و به طبابت و جراحي پرداخته و ضمن اعمال جراحي عمومي به جراحي قلب پرداختم . در آن موقع جراحي قلب مانند معجزه بود .

در سال 1341 براي اولين بار در ايران موفق به انجام جراحي قلب باز ( سرد كردن بيمار يا هيپوترمي ) شدم و از سال 1346 شروع به جراحي قلب باز با به كار بردن دستگاه قلب و ريهُ مصنوعي نمودم . ابتدا روي سگها عمل كردم و در بيمارستان شهرباني تيمي تشكيل دادم . تا آن زمان جراحي روي حيوانات ( يعني جراحي تجربي ) در ايران سابقه نداشت . بعد با همان متد جراحي روي انسان را شروع كردم . در سالهاي 48-1347 براي اولين بار در ايران اعمال جراحي تعويض دريچه هاي قلب ، پيوند كليه روي انسان و پيوند قلب روي سگها را با موفقيت انجام دادم و بعد از گزارش اعمال جراحي به آكادمي جراحي پاريس ، در سال 1983 ميلادي به عضويت آكادمي جراحي پاريس انتخاب شدم .

از سال 1343 تا 1355 يعني به مدت 12 سال مجلهُ دانش پزشكي را منتشر نمودم . در اين مجله بيش از پنجاه مقالهُ علمي به قلم اينجانب چاپ شده است . در سال 1340 بيمارستان خصوصي جاويد را تأسيس كردم و در سال 1344 كتاب جراحي عمومي را در 627 صفحه تاليف و منتشر نمودم . از سال 1342 به نمايندگي ايران در « انجمن بين المللي جراحي » انتخاب شده و 33 سال در اين سمت انجام وظيفه نمودم .

بعد از پيروزي انقلاب اسلامي با دوستان آذربايجاني از جمله : مرحوم دكتر حميد نطقي ، دكتر محمد علي پير هاشمي ، صمد سرداري نيا ، مرحوم منظوري خامنه اي ، حسن اغنامي و چند نفر ديگر مجلهُ « وارليق » را منتشر كرديم كه هنوز هم بعد از 24 سال انتشار آن ادامه دارد . بعداً دوستان ديگري همچون : مرحوم پروفسور بيگدلي ، كمالي ، مشروطه چي ( سوُنمز ) ، هادي و محمدرضا هيئت به ما پيوستند . ضمناً 7 جلد از تاليفاتم در اين مدت چاپ و منتشر شده است كه عبارتند از :

- آذربايجان ادبيات تاريخينه بير باخيش ( در 2 جلد )
- مقايسه اللغتين ( بررسي مقايسه اي زبان تركي آذري با زبان فارسي )
- توركلرين تاريخ و فرهنگينه بير باخيش
- سيري در تاريخ زبان و لهجه هاي تركي
- آذربايجان شفاهي خلق ادبياتي
- ادبياتشناسليق

اين كتابها اكثراً در باكو و آنكارا هم با حروف كيريل و لاتين چاپ شده است . تاكنون در حدود يكصد مقاله ام در خصوص جراحي و بيش از سيصد مقاله ام در مورد توركولوژي ( تركشناسي ) ، زبان و ادبيات و تاريخ تركان ، اسلام شناسي و دفاع از فرهنگ تركي ايراني در مجله « وارليق » و مطبوعات ديگر به چاپ رسيده است . ضمن اينكه تأليف ديگرم با عنوان « خلاصهُ تاريخ فلسفهً غرب » آماده چاپ مي باشد

اينجانب از سال 1367 تا كنون به عنوان مدير گروه جراحي در دانشگاه آزاد اسلامي مشغول به خدمت بوده و جراحي تدريس مي كنم .

سينا : هم اكنون بيشتر از سي ميليون نفر از جمعيت ايران را تركها تشكيل مي دهند كه با وجود سياستهاي شوونيستي هويت خود را حفظ نموده اند . لطفاً مختصري از سابقه فرهنك و تمدن پر آوازهُ تركان ايران را بيان بفرمائيد .
دكتر هيئت : اسناد و مدارك متعدد باستانشناسي بدست آمده ، نشان مي دهد كه از هزاران سال قبل و پيش از اينكه اقوام آريايي به سرزمين ما ايران بيايند ، اقوام التصاقي و ترك زبان سومري ، ايلامي ، هيتي ، هورري ، اورارتو ، كاسي ، قوتي و لولوبي ، ماننا ، ماد و ... كه نياكان ما تركان ايران محسوب مي شوند درخشانترين و تأثير گذارترين تمدنهاي بشري را بنيان نهادند و با درك اين حقيقت بايد گفت كه تاريخ تركان ايران بسيار قديمي تر از تاريخ آريائي ها است و زماني كه آريائيها هنوز به سرزمين ما ايران مهاجرت ننموده بودند تركان ايران از قرنها جلوتر والاترين تمدنها را در ايران بنا نهاده بودند كه يافته هاي باستانشناسي در نقاط مختلف ايران كه مربوط به اين تمدنها است سند قاطعي بر اين حقيقت است .

البته مي دانيد كه تركها از قديمي ترين ملل جهان هستند و چه در گذشته هاي دور و چه در حال حاضر در گستره وسيعي از كره زمين زندگي كرده و مي كنند و بدلايل مختلف از جمله فراواني جمعيت و .... در مقاطعي از تاريخ مجبور به مهاجرت به مناطق جديد مي شدند از جمله به كشور ما ايران . تاريخ كتبي تركان با ظهور هونها در متون چيني و قراردادي كه در سال 315 قبل از ميلاد با چين بستند ، شروع مي شود . بعد با امپراطوري گوُگ توركلر ( تركان آسماني ) و اويغورها و قرقيزها و قاراخانيان ( آل افراسياب ) و غزنويان ادامه مي يابد . از قرن دهم ميلادي مهاجرت تركان آسياي ميانه به ممالك مختلف از جمله ايران شروع و با تشكيل امپراطوريهاي مقتدر تركان سلجوقي و تركان خوارزمشاهي و ايلخانان و تركان تيموري شدت مي يابد و بدين ترتيب تركان بومي ايران بويژه در مناطق شمال غرب و غرب پذيراي برادران ترك خود شده و آنها را از جان و دل پذيرا مي شوند .

سينا : در مورد تاريخ تركان همدان هم توضيحاتي بيان بفرمائيد .
دكتر هيئت: همان طوري كه گفته شد از هزاران سال قبل و قرنها پيش از آمدن آريائيها به ايران ، اقوام ترك در ايران و از جمله در همدان سكونت داشته و دارند . در « تاريخ طبري » كه قديمي ترين و يكي از معتبرترين كتب تاريخي اسلامي است و 1200 سال پيش نوشته شده و همچنين در تاريخ بلعمي كه خلاصه و ترجمة تاريخ طبري است و مربوط به يكهزار سال پيش است همدان و زنجان جزو آذربايجان محسوب شده است ( رجوع شود به مبحث : فتح آذربايگان از كتاب تاريخ بلعمي ) بنابراين تاريخ تركان همدان از تاريخ تركان آذربايجان جدا نيست . همچنين مهاجرتهاي تركان از آسياي مركزي به ايران و پيوستن شان به تركان بومي ايران شامل اين خطّه از آذربايجان يعني همدان نيز بوده است .

البته تاكنون در ايران تاريخ مهاجرتهاي اين مناطق با شرح جزئيات ايلي و منطقه اي مورد كاوش و بررسي جامع و علمي قرار نگرفته كه لازم است محققين ما خصوصاً فرهيختگان ترك منطقة همدان نسبت به انجام تحقيقات در اين زمينه اقدام نمايند . اجمالاً بايد گفت : كه ايلاتِ ترك : افشار - بهارلو - شاهسون - قره پاپاق - قاراگوزلو - خدابنده لو - گول باغي - توركاشوند و .....( كه از تركان اوغوز و خلج هستند) ايلاتي بودند كه از آسياي مركزي به ايران مهاجرت و بخشهايي از آنان ساكن استان همدان فعلي شده و به تركان بومي همدان پيوستند . در خصوص تركان استان همدان در هفته نامهُ سينا دو مقاله چاپ شده است .

سينا : توصيهُ جنابعالي - به عنوان شخصيتي كه ساليان دراز در راه پاسداري از هويت تركان ايران رنج تحقيق و تتبع را به جان خريده و در اين مسير آثار ماندگاري خلق نموده ايد - به تركان استان همدان خصوص به جوانان و دانشجويان و فرهنگيان چيست ؟
دكتر هيئت : توصيهُ من اين است كه تا مي توانند در تحصيل علم و فرهنگ كوشش نمايند چون در دنياي امروز همه چيز از علم و فرهنگ نشأت مي گيرد يعني فرهنگ هم به اندازهُ اقتصاد و شايد بيشتر زيربناي شخصيت فرد و جامعه است . علم ، تخصصي ولي فرهنگ ، همگاني است ، فرهنگ ِايران ، بسيار غني و رنگارنگ است . ما در كنار زبان و ادبياتِ فارسي بايد زبان و ادبياتِ تركي را با حميّت و همت بلند حفظ و حراست كنيم . آن را بياموزيم و به كودكانمان ياد بدهيم و تاريخ ايران و اقوام مختلفِ ايراني را كه در رأس آن تاريخ خودِ ما تركان قرار دارد ، درست ياد بگيريم . تاريخ ما در دوران ستم شاهي پهلويها تحريف شده است و بايد از منابع موثق قديمي و منابع خارجي اين تحريف ها را اصلاح كنيم و تاريخ واقعي ايران را از نو بنويسيم . از خداوند سلامت و سعادت همهُ شما را خواهانم .

سينا : با آرزوي طول عمر پر بركت براي جنابعالي مجدداً از شما تشكر مينمائيم

---

علي اصغر طاهري- شهر همدان- آزربايجان

علي اصغر طاهري در سال 1322 شمسي در شهر همدان متولد شد. نخستين نغمه هايي كه جان و روحش را مي نواخت ـ بقول خودش ـ "آنا لاي ـ لايلاري" (لالايي ها) بود كه مادرش به زبان تركي در گوش او زمزمه مي نمود. اين نقطه شروع و عشق بي پايان وي بود به به هنر و ادب و موسيقي ارجمند تركي .

"آيدين" به هنگام تحصيل در دبيرستان شريعتي (فعلي) همدان ، انجمن نمايش و موسيقي را كه دچار ركود شده بود، با اجراي نمايشهايي كه در لابه لاي آنها آهنگها و ترانه هاي تركي خوانده مي شد، رونق دوباره بخشيد.

وي تاكنون براي چندين ترانه تركي آهنگسازي كرده است و چندين ترانه تركي را در صدا و سيما مركز همدان اجرا نموده است ( از جمله ترانه "نارگيله" كه اخيرا در چنديد مرحله بصورت زنده از سيماي مركز همدان پخش گرديد و با استقبال فراواني مواجه شد) . وي هم اكنون عضو "انجمن ادبي بوعلي سينا"ي همدان است.

در زير شعري از اشعار وي را با هم مي خوانيم .

اوجا تانري´دان بو حؤرمتلي شاعيريميز ايچين، تورك ميللتينه قوللوق ائتمه سينده باشارلار و اوغورلار ديله ييرگ :

قـارا بـاغ

قاراباغ!
اوجا داغلارين هئيبتله
گؤكلر يوكسَه يينده دير باشين اگيلمه ميش
گونشي نيظاره ائديرسن
اگر بير قارا گئجه سنين گؤزه ل اته گينده
وحشي دونقوزلار هوجوموندا چيچكلرين
باسيلـدي
ازيـلـدي
او وحشيلر بيلمه ديلر كي
آيري "ايلك باهار" يولدادير
و گؤزه ل گوللرين كؤكو
توپراق ديبينده دير
اونلار يئنيدن چيخاجاقلار
و گونش يوزونه
گوله جَه كلر!


دانيش!

نَه دن اوزولورسَن ؟
نييَه قيزاريرسن ؟ جانيم دانيش !
اوره ك سسيله دانيش !
آنا ديليله دانيش !
يوكسك سسله دانيش !
تورك سسله دانيش !
كيمدن اوُتانيرسان ؟
اؤزونه دوشون !
اؤزونه دايان !
قارداشيم اويخودان اويان !
سن آغير بير داغسان
سن دالغالي بير دنيزسن
سن ايشيق بير گونَشسن
سن گئنيش بير گؤگسن
سنين سسين اَسكيدن بوتون دونيا قولاغيندا دولموش
و اونو ، تاريخ هئچ زامان اونوتماز
دانيش جانيم دانيش
دانيش ، تورك سسله دانيش

---

رضا كريمي- قروه درجزين شهرستان رزن- استان همدان آزربايجان

رضا كريمي شهريورماه سال 1347 در روستاي دَهلَه (دِهلَق امروزي) بخش قروه درجزين شهرستان رزن به دنيا آمد، او تحصيلات دورة راهنمايي را در آموزشگاه دكتر شريعتي قروه گذراند، و تحصيلات دورة دبيرستان را در دبيرستان شهيد بهشتي قروه درجزين آغاز نمود اما او با شركت در امتحانات ورودي وارد دانشسراي مقدماتي سردرود (دمق) شد. بعد از طي دوره هايي آموزگار روستاهاي رزن شد. وي هم اكنون دبير دبيرستانهاي منطقه قروه درجزين است.

از رضا كريمي اشعار زيادي در نشريات به چاپ رسيده است. كتاب "داغ داغولماز" ، منظومه بلند تركي است كه شاعر ما در يكصد و ده بند سروده است. اين كتاب توسط نشر قو (تهران) در سال 1382 به چاپ رسيد و با استقبال مردم ترك استان روبرو شد. اميد است ساير هنرمندان و شاعران ترك استانمان نيز آثار تركي خود را منتشر و در معرض ديد مخاطبان قرار دهند تا فرهنگ و زبان تركي مظلوم ما جان دوباره گرفته و در جايگاه شايسته و بايسته خويش قرار گيرد .

آنچه در پي مي آيد تلخيصي است از مقدمه آقاي دكتر عبدالله نصرتي ، استاد ادبيات دانشگاه بر كتاب "داغ داغولماز" و پس از آن چند بند نخست از منظومه "داغ داغولماز" ، تقديم خوانندگان عزيز مي شود:

"... اشعار او (آقاي رضا كريمي) لبريز از هيجانات عاطفي و احساسات انساني و صميميت مردمي است و از اين رو است كه مي تواند ارتباط صميمي خود را با خواننده برقرار نمايد و دل مخاطب خود را بربايد و با رشته محبت آنان را تا جايي كه دلخواه او باشد بكشاند. در اشعار او گاهي دغدغه ها و اضطرابهاي فردي و اجتماعي و انساني و هيجانات شخصي در سروده ها مطرح است خاطرات گذشته، دلگيريهاي روزمره، دغدغه هاي بومي و منطقه اي و فردي و اجتماعي منعكس شده است و گاهي فراتر از اينها گرفتاريها و دغدغه هاي انساني مطرح است و البته در اين گونه موارد سخن اوج بيشتري مي يابد.

در اشعار او گاهي ستايش عشق كه بهترين يادگار انساني در زير گنبد دوار است و نيز ستيز با ظلم و بيداد و موارد ديگر مانند اشعاري چون:

بيلميره م هانسو باخوشدا اوتو پروانه گؤره ر
ياندورار قول قناتين شؤعله ني مردانه گؤره ر
قويماساخ اوتدا يانا٬ بيزلري ديوانه گؤره ر
او يانوخ ديلدن اگر چيخسا اونون اوتلو سؤزو
اوت سالار دونيايا قويماز قورويا ايكي گؤزو

اما آنچه كه در همه اين موارد خواننده را تحت تاثير قرار مي دهد و با خود مي كشاند، صداقت و صميمت سخنور است كه هيجانات دروني خود را كه همچون چشمه اي زلال و گواراست در اين سرروده ها جاري مي كند.

در اين مجموعه مي توان تاثير شاهكار معروف استاد محمد حسين شهريار "حيدر بابايه سلام" را گاهي پنهان و گاهي آشكار شاهد بود و اين تاثير خلاف انتظار نيست. زيرا گستره شعر شهريار سبب شده تا مخاطبان بي شماري را به خود جلب كند و تحت تاثير قرار دهد. اين تاثير پذيري نه تنها از ارزش واقعي و اصالت اين مجموعه نمي كاهد بلكه بر اعتبار و تاثير آن مي افزايد، مانند:

بيلميره م هانسو زباندا دايانوب سؤز دانوشام
اوت توتوب شؤعله چكه م هانسو اوجاقدا يانوشام
هَلَه دَه يانقون اوره گلر گؤزونه من تانوشام
آي گؤره م يانقون اوره گلر اوره گيز شاد اولسون
شاد اولاندا اوره گيز بير ده ريضا ياد اولسون

نظير: سلام اولسون شوكتوزه ائليزه
منيم ده بير آديم گلسين ديليزه

نكته چشمگير ديگر اين سروده ها، رنگ غليظ بومي و منطقه اي است كه از ويژگي معتبر شعر امروزي است. در سروده هايي مانند :

نه اولار داغ دانوشا حقق-و حقيقت بيلينه
وورمويا كؤهنه يالان هر كيم حقيقت ديلينه
آروداخ بيز بو توزو، بلكه حقيقت سيلينه
ايسته ره م داغ جوشا آللاه هامو ياندان دانوشا
درگزين´دن، همدان´دان، قارا قان´دان دانوشا


***********************


من-و داغ-و گئجه ني درد گيريفتار اِئله دي
اوچوموزو يوخودان قووزادو بيدار ائله دي
ديلده سينديردي سوكوتو گؤزو آغلار ائله دي
دئدي تكليگلري مَن، سيزلَره درمان ائله ره م
سن-و داغ-و گئجه ني آغرويا مئهمان ائله ره م

اوره گيم تنگه گليب گزمه گه باغ آختارورام
خيال آتون قووورام آقشاما ديلدن، سالورام
گئجه لر پنجره دَن اولدوزو گؤيده سايورام
بو گئجه قيسمتيميز زئندئگيدن سؤز، سالاجاق
سحر ائعلام ائلييه، كيم اؤله جك كيم قالاجاق

ايسته ره م من بو داغون قيصصه سين آغاز ائلييه م
بير قانات داغدان آلام ديللره پرواز ائلييه م
قان اوره گلر سؤزوني سن سُؤوَه ن آواز ائلييه م
داغدان ايككي گؤز آلام، داغ كيمين ايرانه باخام
اوجا يئرده، دايانام مهدِ-ي دليرانه باخام

اوول هِئچ زاد يوخودو، بير كلمه سؤز وارودو
بير كلام سؤزده خدايدو وارا وارلوق دارودو
يوخ ائشيدمزدي ائشيدمگده قولاغدان خوارودو
او سؤز ايسته ردي موخاطب تاپا، واردان دانوشا
وار-و يوخدان، يارادا، ديل ويره ياردان دانوشا

چشمه قئينه ر يارولان يئردن آخار سؤز چالوشار
سووارا باغلارو اؤز قلبي سوسوزدان آلوشار
داغ دا تك قالسا، بو دار دونيادا، بير گون يورولار
اوره گينده ييغيلان سؤزلر الينده اويولار
داغ چكه ن تكليگي داشلار چكه بيلمز يارولار

داغ دييير بولبول-ي عئشقيم گولو بير گون گؤره جك
داخي او تك قالا بيلمز٬ قفسي سينديره جك
عئشق الينده آخورو باقلو قفسلر سينه جك
زئندگانلوقدا گره گ بير زادا بيز عاشيق اولاخ
كاروان اولمويا بيردن گيده، بيز يئرده قالاخ ...

---

بيرم خان بهارلو
صدراعظم و سپهسالار امپراطوري تُرك گوركاني هند

(قسمت اول)

بيرم خانِ بهارلو مشهور به خان خانان، صدراعظم و سپهسالار امپراطوران تركِ گوركاني هند يعني سلطان نصيرالدين همايون و سلطان جلال الدين اكبرِ كوره كن و از مشاهير شعرا و علماي شيعي مذهب قرن دهم هجري، از تركان بهارلو بوده است.

پيش از پرداختن به شرح حال اين شخصيت بزرگ و عظيم لازم است كه نگاهي مختصر به منشأ و ريشه تركان بهارلو و فعاليتهاي سياسي و ... آنها بيفكنيم تا زمان و نحوة ورود بخشي از ايل ترك بهارلو به هندوستان را دريابيم. تركان بهارلو از پرافتخارترين تركان بوده و در طول تاريخ سهم بسزائي در اعتلاء و پيشرفت فرهنگ و تمدن اسلامي- تُركي داشته و دارند. مردم شهر بهار واقع در استان همدان از تبار تركان بهارلو هستند. هم چنين بخشي از آنها با عنوان " ايل بهارلو " يكي از پنج ايل " ايلات خمسه " (ساكن در استان فارس) را تشكيل مي دهند. البته بخش هاي ديگري از بهارلوها در نقاط ديگر آذربايجان از جمله زنجان و قزوين و ... ساكن هستند.

در باره ريشه تركان بهارلو بايد گفت همانگونه كه در منابع مختلف و معتبر تاريخي به صراحت آمده: تركان اوغوز 24 ايل بوده اند كه يكي از آنها بيگدلي بوده است. بيگدلي هائي كه در شمال شام (سوريه فعلي) ساكن شده بودند به بيگدلي شاملو و بيگدلي هائي كه در جُنوب آسياي صغير و روم (قسمتي از تركيه) ساكن شده بودند به بيگدلي روملو معروف شدند. پس از آمدن بيگدلي ها و ... بهمراه اميرتيمور كوره كن به ايران (سال 800 قمري) قسمتي از ايل بيگدلي شاملو از ايلِ مادر خود جدا شده و به خاطر سكونت در منطقه بهار (واقع در استان همدان) به " بهارلو " مشهور شدند و شهر " بهار " فعلي را بنيان نهادند. دانشمند معروف " هنري فيلد " در كتاب خود بنام " مردم شناسي ايران " [ ترجمة دكتر عبداله فرياد- از انتشارات كتابخانه ابن سينا- تهران 1343- صفحة 132) در اين مورد چنين مي گويد: [ مهمترين قبايل قزلباش كه همه ترك بودند عبارت بودند از: اوستاجلو- شاملو- بيگدلي- قاجار- افشار و ... شاملوها- كه سوريه اي هستند و در قرن چهاردهم ميلادي توسط تيمور از سوريه .... به ايران عودت داده شدند- اكنون يكي از شعب ايلات شاهسون محسوب مي شوند و بعضي از آنها قبيله اي جداگانه شده اند بنام بهارلو. قبيله بهارلو در اصل شعبه اي از قبيله شاملو بود ] هم چنين علي قلي خان بختياري سردار اسعد در كتاب خود بنام " تاريخ بختياري " (انتشارات پساول فرهنگسرا- تهران 1361- صفحه 419) مي نويسد: [ قراگؤزلو و بهارلو و بسياري از طوايف ديگر منشعب از ايل شاملو هستند ] و نيز ليدي شيل (Lady sheil) مي نويسد: [ در اين زمان بخشي شاملو و شاهسِوَن و بخشي ديگر بهارلو ناميده مي شوند و نيمي از بهارلو در (استانِ) فارس و (استانِ) همدان و نيمي ديگر در آذربايجان مي زيند- به نقل از كتاب " تاريخ بيگدلي- شاملو " تأليف پروفسور غلامحسين بيگدلي صفحه 305- ] " فرهنگ معين " ذيل ماده بهارلو مي نويسد: [ بهارلو- با بلوك " بهار " نزديك همدان مربوط است. يكي از ايلاتِ ترك .... ]

بهارلوها از اركان امپراطوري ترك قراقويونلو بودند. دانشمند برجسته فاروق سومر در كتاب خود بنام " قراقويونلوها " (ترجمه دكتر وهاب ولي انتشارات موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي- تهران- 1369- صفحه 27) در اين خصوص مي نويسد: [ بهارلو يكي ديگر از طوايفي بود كه تكيه گاه اصلي قراقويونلوها را تشكيل مي داد. نام اين طايفه به طوري كه مينورسكي بيان كرده است، از نام " قلعة بهار " (شهر بهار كنوني) واقع در (استانِ) همدان گرفته شده است. چون همانگونه كه قبلاً نيز اشاره شد، سرزمين اين طايفه، منطقه همدان بود. حتي بعد از قراقويونلوها، در دورة صفويان نيز از اين منطقه (يعني منطقه همدان) به نام " علي شَكَربيگ " امير مشهور اين طايفه (يعني طايفه بهارلو) ياد مي شد. اُمراي بهارلو با ازدواج با دختران قراقويونلوها و يا دادن دختر به آنان، با آنها طريق خويشاوندي مي پيمودند و بدين ترتيب از مهمترين اُمراي اين قبيله شدند ...... ]

به هنگام سقوط دولت تركان قراقويونلو به دست تركان آق قويونلو در سال 1469 ميلادي، رياست ايل ترك بهارلو به عهدة يكي از پسرانِ " علي شكربيگ بهارلو " به نام " پيرعلي " بود. " پيرعلي " تبعيت از آق قويونلوها را نپذيرفته و بهمراه برادرانش: بيرام، يارعلي و ابراهيم و نيز خواهرزاده اش (كه نوة پسري سلطان جهانشاه قراقويونلو هم بود) در معيتِ بخشي از ايل بهارلو به خراسان رفت (بخش ديگري از ايل بهارلو همچنان در منطقه بهار ماند و در دورة صفويه از حالت ايلي و يايلاق- قيشلاق خارج و شهر بهار فعلي واقع در استان همدان را بنيان نهادند). پس از جنگهاي فراوان و اسير شدن بدست سلطان حسين بايْقَرا (از سلاطين دولت ترك تيموري)، سلطان حسين، چشمان پيرعلي را ميل كشيد و بيرم (برادر پيرعلي) را به قتل رساند.

پس از اين واقعه، بخشي از ايل بهارلو كه پيرعلي را همراهي مي كرد همچنان در خراسان ماند و قسمتي از اين ايل بزرگ با " بابر " (بنيانگذار امپراطوري ترك گوركاني در هندوستان) در جنگ هندوستان شركت كردند و بدين ترتيب بود كه بخشي از ايل ترك بهارلو ساكن هندوستان شدند و نقش عظيمي در تاريخ هند ايفا كرده و تحت رياست " سلطان قلي بهارلو " در قرن شانزدهم ميلادي سلسلة شيعيِ " قطب شاهيان " را در دَكَن هند، تأسيس كردند. (محمدقاسم در كتابش بنام " تاريخ فرشته "، چاپ كانپور هند، 1301، جلد دوم، صفحه 167 در شرح حال سلاطين قطب شاهي مي نويسد: " سلطان قلي از تركان بهارلو است از قومِ ميرعلي شكر ")

توجه: علاقمندان مي توانند براي مطالعه بيشتر در مورد بخشي از تاريخِ ايل ترك بهارلو به سلسله مقالات با عنوان " نگاهي به تاريخ ايل ترك بهارلو و شهر بهار " چاپ شده در " سينا " از شمارة بيست تا بيست و چهار مراجعه نمايند.

پس از ذكر مقدمة فوق مي گوئيم:
" بيرم خان بهارلو " از نوادگان " علي شكربيگ بهارلو " بوده است: بيرم خان بهارلو ابن سيف علي بيگ ابن جان علي بيگ ابنِ پيرعلي ابن علي شكربيگ بهارلو

قسمت دوم

همانگونه كه در قسمت اول توضيح داده شد ايل ترك بهارلو كه يكي از دو ايل مهم و قدرتمند اتحاديه قرا قويونلوها بود ، پس از سقوط دولت قرا قويونلو به دست آق قويونلوها به دو بخش تقسيم شد : بخش اول ِ ايل بهارلو همچنان در منطقه همدان ماند و در دوره صفويه شهر بهار ( واقع در استان همدان) را بنيان نهاد و مردم شهر بهار در واقع فرزندان اين بخش از ايل ترك بهارلو هستند و بخش دوم ايل بهارلو تحت رياست " پيرعلي بهارلو " ( فرزند علي شكر بيگ بهارلو ، امير و رئيس مشهور ايل بهارلو ) به خراسان رفته و پس از فراز و فرود هاي بسيار به تركان تيموري پيوسته و " بابـر " ( بنيانگذار امپراطوري ترك گوركاني هند ) را در فتح هندوستان ياري نمود و بدينگونه بود كه اين بخش از ايل بهارلو ساكن هندوستان شد و بعدها " سلطان قلي بهارلو " در قرن شانزدهم ميلادي دولت ترك شيعي " قطب شاهيان " را در ناحيه دكن هندوستان تأسيس نمود . نيز همانگونه كه در قسمت اول گفته شد " بيرم خان بهارلو " از نوادگان مير علي شكر بيگ بهارلو امير و رئيس مشهور ايل بهارلو بوده است به اين ترتيب : ( بيرم خان بهارلو ابن سيف علي بيگ ابن جانعلي بيگ ابن پيرعلي بيگ ابن علي شكر بيگ بهارلو ) .

پس از كشته شدن " پير علي بيگ بهارلو " به دست سلطان حسين باي قارا ( بايقرا ) ، پسرش جانعلي بيگ در بدخشان مستقر شد و به خدمت بابر در آمد . پدر " بيرم خان بهارلو " يعني " سيف علي بيگ " از سوي "بابر " حكمران "غزنه " بود . " بيرم خان " در حوالي" غزنه" و بنا به قول ديگري در" بدخشان " متولد شد و در " بلخ " به تحصيل علم و ادب پرداخت و در اين مسير به كمالات علمي فائز شد . وي در شانزده سالگي به خدمت " همايون " ( فرزند بابر ) درآمد و زماني كه همايون در 24 سالگي به سلطنت رسيد (937 قمري ) وي نزذيكترين دولتمرد و مقربترين رجال دربار او بود و عليرغم كم سن و سال بودنش از عهده مأموريتهاي جنگي با پيروزي و سربلندي برمي آمد .

پس از مدتي سلطان جوان به افيون معتاد شد و از امور كشور غافل گشت و در نتيجه سراسر قلمرو امپراطوري گوركاني دستخوش جنگهاي خونين خانگي شد و رشته كار چنان از هم گسيخت كه از تدبير و شجاعت "بيرم خان " هم كاري بر نيامد . در اين اوضاع همايون به همراه بيرم خان به تركان صفوي در ايران پناه آورد و پس از مدتي با ياري شاه تهماسب صفوي به قندهار لشكر كشيد و آنجا را تسخير كرده ( 952 قمري ) و " بيرم خان بهارلو " را به حكومت آنجا منصوب نمود و پس از مدتها جنگ و نبرد سراسر هند را تسخير كرده و وارد دهلي شد . همايون در سال 963 قمري در گذشت و پسرش جلال الدين محمد اكبر ( بزرگترين امپراطور هندوستان ) در 13 سالگي در پرتو درايت و حسن تدبير " بيرم خان " به تخت نشست . "بيرم خان بهارلو" مربي و راهنماي " جلال الدين اكبر " بود و وي در كودكي " بيرم خان " را " آتام " ( پدرم ) صدا مي كرد . در اين ايام زمام امور سلطنت در دستان "بيرم خان بهارلو " بود .

به هنگام جلوس" جلال الدين اكبر" شهرهاي "آگره" و " دهلي " در تصرف هندويي به نام هيمو بود كه خود را شاه مي خواند . شوكت و هيبت او به جايي رسيده بود كه بعضي از امراي امپراطور نوجوان به وي پيشنهاد كردند به كابل باز گردد و هند را رها كند . ولي "بيرم خان بهارلو " تصميم به مقاومت و جنگ گرفت و به همراهي امپراطور و سپاهيان رهسپار " دهلي شد . " هيمو " سپاهيان خود را در محل " پاني پت " نزديك دهلي آماده كرده بود . صد هزار سوار و پانصد فيل جنگي و توپخانه اي نيرومند داشت . وقتي دو لشگر به هم رسيدند ، توپخانه هيمو ارتش " جلال الدين اكبر" را زير آتش سنگين خود گرفت و فيل ها شروع به پيشروي كردند . ليكن" بيرم" دستور داد تا فيل ها را زير آتش بگيرند و تيرباران كنند ، اين تاكتيك تازه فوراً وضع ميدان را به سود ارتش تركان گوركاني عوض كرد و فيلان وحشت زده به عقب برگشته اردوي هيمو را بر هم زدند . و سپاهيان او را مجبور به فرار كردند . بعد از اين پيروزي همه ثروت و ساز و برگ ارتش هيمو بدست " بيرم خان بهارلو " افتاد و او براي اينكه به امپراطور نوجوان روحيه بدهد به دست خود هيمو را در حضور او گردن زد . سپس ارتش گوركاني و موكب جلال الدين اكبر با شكوه تمام وارد "دهلي " گرديد .

بعد از اين فتح " بيرم خان " بقاياي نيروهاي افاغنه را كه در اجمير و گواليا و جونبپور بودند شكست داد و دوباره مرز امپراطوري را تا رود گَنگ امتداد بخشيد .امپراطور نيز او را علاوه بر مقام اميرالامراء به رتبه نيابت سلطنت و پيشكاري كل ( صدر اعظم ) ممالك هندوستان ارتقاء داد و " بيرم خان بهارلو " نيز با كمال اخلاص و وفاداري تمام كوشش خود را در راستاي استوار ساختن امپراطوري ترك گوركاني بكار برد.

قسمت پاياني

در قسمتهاي پيشين توضيح داده شد كه چگونه ايل ترك و قدرتمند "باهارلي" (بهارلو )پس از سقوط دولت قراقويونلو به دو بخش تقسم شد :بخش اول در منطقه همدان ماندند و بعدها شهر "بهار" فعلي را بنيان نهادند و بخش دوم به خراسان رفته و بخشي از آنها به بنيانگذار امپراطوري ترك گورگاني هند يعني "بابر"پيوسته و او را در فتح هندوستان ياري كردند و گفته شد كه "بيرم خان باهارلي "كه از نوادگان رئيس مشهور ايل بارهالي "ميرعليشكر بيگ بارهالي" بود چگونه مدارج ترقي و كمال را پيمود و به خاطر لياقت و كارداني و شجاعت از سوي "جلال الدين اكبر" امپراطور گوركاني به مقام نيابت سلطنت و پيشكاري كل (صدر اعظم )ممالك هندوستان منصوب شد. دراين قسمت به بخش ديگري از زندگي اين شخصيت بزرگ مي پردازيم :

بيرم خان باهارلي اينك به صورت مقربترين و نزديك ترين دوست امپراطور جلال الدين اكبر در آمده بود .اما روزگار بدين منوال نماند و حاسدان با استفاده از كم تجربگي امپراطور جوان توطئه هاي متعددي عليه بيرم خان ترتيب دادند .تا امپراطور را از قدرت و اقتدار بيرم خان بيمناك نمايند .سرانجام توطئه هاي معاندان موثر افتاد و امپراطور نامه اي به بيرم خان نوشته و ابلاغ نمود كه ازاين پس خود زمام امور كشور را به دست خواهد گرفت و اين به معني عزل بيرم خان از مقام نيابت سلطنت و سپهسالاري بود .سپس امپراطور بدو امر كرد كه به زيارت حرمين شريفين برود در نهايت بيرم خان باهارلي به سوي پنجاب و كوههاي سوالك رفته و در آنجا علم استقلال برافراشت .امپراطور نيز به سوي او لشكر كشيد و در جنگي كه واقع شد امپراطور پيروز شد لكن وي به خاطر خدمات بيرم او را اكرام و نوازش بسيار كرد .او از امپراطور اجازه سفر به حجاز گرفت اما از قضاي روزگار بيرم خان باهارلي اين ترك نامدار كه در اكثر جنگها به خاطر شجاعت و تدبير بر دشمنان پيروز مي شد و دشمنان از شنيدن نام او بر خود مي لرزيدند در اين سفر ناجوانمردانه به دست يك افغاني به نام مبارك خان لودي ترور و به قتل رسيد (14جمادي الاولي 968 قمري ).جنازه بيرم خان با شكوه تمام به دهلي منتقل و چندي در جوار بقعه خواجه نظام الدين اوليا به امانت گذارده شد و سپس بر اساس وصيتش استخوانهايش را به مشهد مقدس برده و در جنب روضه مطهر حضرت امام رضا (ع) به خاك سپردند (971قمري )

بيرم خان باهارلي علاوه براينكه در زمينه سياست و سپاهيگري دولتمردي برجسته و سپهسالاري صف شكن بود در زمينه علم و ادب نيز دانشمندي عالي مقام و شاعري توانا بود .او به زبان ملتش" تركي" عشق مي ورزيد ديوان اشعار تركي او در سال 1970 ميلادي براي نخستين بار،تحت عنوان منتخبات،در عشق آباد ،پايتخت جمهوري تركمنستان به چاپ رسيد .ديوان فارسي او به سال 1910 ميلادي در كلكته هند توسط محقق انگليسي "اينوس روس "منتشر گرديد .هم اكنون به ياد نام "بيرم خان باهارلي" در دهلي نو، پايتخت كشور هند ، دروازه اي به نام" توركمن دروازه" وجود دارد .

پس از وفات "بيرم خان" ،جلال الدين اكبر، امپراطور گوركاني ،خود تربيت فرزند بيرم خان را كه محمد رحيم خان نام داشت به عهده گرفت و بيوه بيرم خان يعني "سليمه سلطان بيگم " را بااحترام به حرم شاهي آورد. محمد رحيم خان همچون پدرش از رجال طراز اول امپراطوري ترك گوركاني هند محسوب و سپهسالار ارتش گوركاني در زمان امپراطوري "جهانگير" بود و لقب فاتح دكن را داشت .وي در ادب و شعر تركي نيز مقامي والا دارد .و به زبان مادريش تركي با توانائي شعر سروده است ."محمد رحيم خان" منتخباني از كتاب "توزوك"را كه "بابر" امپراطور گوركاني به زبان تركي در شرح زندگاني خود نوشته -به فارسي ترجمه كرد كه همان راA.S.Beveridge به زبان انگليسي ترجمه نمود .پسران محمد رحيم خان به نامهاي " خان زمان " و" امرالله خان" نيز از رجال دولت "شاه جهان" امپراطور گوركاني بوده اند.

منابع:
تاريخ فرشته -مجالس المومنين - گلشن ابراهيم ،استرآبادي - نزهه الخواطر - شريف عبدالحي - نتايح الافكار،كويا موي - تركمنستان ،از سري مباحث كشورها ،نشروزات امور خارجه ،صفحه 76و...)
پايان

---

شهرستان رزن - استان همدان آزربايجان

تحقيق و تدوين : ياشار كريمي

جغرافياي طبيعي:

شهرستان رزن با مساحت 2674 كيلومتر مربع يكي از شهرستانهاي هشتگانه استان همدان مي باشد كه در شمال شرقي آن واقع شده است. اين شهرستان بر اساس آخرين تقسيمات كشوري در سال 1377 داراي 3شهر به نامهاي : رزن- قروة درجزين و دمق و داراي 3 بخش به نامهاي : مركزي- قروة درجزين و سردرود و 7 دهستان و 131 آبادي داراي سكنه مي باشد . شهرستان رزن از شمال با استان قزوين و زنجان و از جنوب با شهرستان كبودرآهنگ و شهرستان همدان و از مشرق با استان مركزي و از مغرب با استان زنجان همسايه است . جغرافياي انساني- بر اساس آمار جمعيت سال 1374 شهرستان رزن بالغ بر (123790) نفر جمعيت دارد . مردم شهرستان رزن از نژاد ترك هستند و به زبان تركي با لهجه آذربايجاني و به شيوه تركي همداني صحبت مي كنند . (به جز روستاي خورنده كه مردم اين روستا با زبان مختلط تركي- كردي تكلم مي نمايند . )اكثريت قريب به اتفاق مردم اين شهرستان تابع دين مبين اسلام و مذهب تشيع مي باشند . سابقه تاريخي- بر اساس منابع تاريخي معتبر 22 قرن پيش از ميلاد اقوام ترك " لولوبي " و " گوتي " تمدنهاي درخشاني درآذربايجان پي ريزي كردند كه منطقه همدان و از جمله رزن بخشي از قلمرو آنان بوده است (مراجعه كنيد به دو جلد كتاب : ايران توركلرنين اسكي تاريخي تأليف پروفسور زهتابي ).

شهرستان رزن

در مطالعاتي كه پائيز 1367 روي تپه هاي باستاني بخش رزن از سوي ميراث فرهنگي همدان با همراهي اكيپ اعزامي اروميه انجام شده ،كارشناسان ، باستان شناسان موفق بعه كشف سفالينه هاي قرمز و نخودي رنگ منقوش به قدمت هزاره سوم و چهارم قبل از ميلاد و سفال هاي منقش به نقش تزئيني ميخي مربوط به هزاره اول قبل از ميلاد شده اند كه قدمت تمدن در اين منطقه را به هزاره هاي سوم و چهارم قبل از ميلاد مربوط ساخته است . و نشان دهنده توسعه و پيشرفت صنعت و صنايع اين منطقه در هزارة اول ق.م مي باشد . همچنين كشف مسكوكات به قدمت دوره پارتي از قروه درجزين ، دستبند و سكه به قدمت ساساني از روستاي قيزيلجه و مهره هاي سنگي و گلي قدمت ساساني از تپه رازين ، سكه به قدمت ايلخاني از قروه در جزين طلاي برنزي حكاكي شده به قدمت صفويه و سكه به قدمت قاجاريه از روستاي گاوسوار ، نشاني از ادامه حيات آباديهاي اين منطقه تحت حاكميت پادشاهان و دول اين دورانها محسوب مي شود .

ابنية تاريخي

1- امامزاده اظهر در محوطة شمال شرقي درجزين كه گورستان آبادي مزبور هست ، برج تاريخي جالب توجهي با گنبد مخروطي شكل بلند به صورت استوار و زيبنده ، بينندگان و رهگذران را متوجه خود مي سازد . ارتفاع كلي بنا بطور تخمين 20 متر مي باشد كه قريب هشت متر آن ارتفاع برج و بقيه ارتفاع گردني و قسمت مخروطي ترك نيز گنبد مي باشد . بناي مزبور در نوع خود يكي از آثار تاريخي منحصر به فرد عهد مغول به شمار مي رود .
2- امازاده هود : به مسافت قريب سه كيلومتر مغرب امازاده اظهر در كنار مزارع و جويبارها برج تاريخي ديگري به نام امامزاده هود قرار دارد ، به واسطه دهكده مجاور آن كه ينگي قلعه نام دارد ، بناي نام برده به نام امامزاده ينگي قلعه هم خوانده مي شود . اين بناي تاريخي از نمونه هاي شيوايي ابنيه قرن هشتم هجري و دورة مغول به شمار مي رود .

مشاهير شهرستان رزن

مشاهير شهرستان رزن را از نظر علوم به سه دسته مي توان تقسيم كرد: 1- مشاهير و دانشمندان علوم سياسي 2- مشاهير و دانشمندان ادب و هنر 3- مشاهير و دانشمندان سياسي در اينجا به طور خلاصه اسامي مشاهير شهرستان رزن را مي آوريم : 1- آيت الله العظمي آخوند ملا حسين قلي شوندي درجزيني همداني 2- آيت الله العظمي شيخ العراقين 3- آيت الله العظمي آخوند ملا علي معصومي وفسي همداني 4- آيت الله العظمي ثابتي 5- آيت الله ميرزا محمود انواري 6- آيت الله دكتر محمد مفتح 7- خواجه رشيد الدين فضل الله همداني 8- قوام الدين ابوالقاسم درگزيني 9- جلال الدين درگزيني 10- مصطفي رحماندوست 11- صديقه وسمقي و ساير مشاهير .

مردم شهرستان رزن همچون تركان ساير نقاط ايران از فرهنگ و فولكلور و آداب و رسوم غني برخوردارند و شعراي تركي گوي و عاشيق هاي اين منطقه سهم به سزائي در شكوفائي شعر و ادبيات و موسيقي تركي داشته اند . رسم و رسوم رايج در اين منطقه حاكي از قدمت و تمدن مردمان آن دارد . در اينجا به برخي از اين رسوم اشاره مي نماييم :

مراسم عروسي ؛

عروسي در اين شهر شامل هفت مراسم مي باشد كه به شزح ذيل مي باشد : 1- بله بُران 2- قندسيندرماق 3-پالتار توتماق 4- عقد ائيله ماق 5- حناقويماق 6- دوواق سالماق
" پالتار توتماق " يكي از خصوصيات جالب توجه مراسم عروسي مي باشد ، اين رسم كه خريد لباس براي عروس و داماد مي باشد . بستگي به وضع مالي و موقعيت اجتماعي افراد دارد. يعني اگر چنانچه وضع مالي خانواده داماد خوب باشد علاوه بر عروس برادر و خواهر و مادر و خويشاوندان وي را نيز براي خريد لباس دعوت مي كند به طوري كه در كنار خريد لباس براي عروس، داماد براي افراد دعوت شده نيز هديه اي در نظر مي گيرد . پس از اتمام خريد لباس و طلا و كفش ، در روز معيني كه قرار گذاشته اند ،كليه لباسهاي خريداري شده براي عروس ، داخل مجمئي به همراه نقل و نبات قرار مي دهند و به سوي خانة عروس حركت مي كنند . به اين رسم در اصطلاح محلي "پالتار آپارماق " مي گويند . همچنين رسوم جالب ديگري از قبيل ، گيزلين شام- اياق آشما- اوقلان يئدي= يئددي گئجه سي و .... نيز در بطن مراسم عروسي مردمان اين ديار كهن قرار دارد .

مراسم عزاداري در ماه محرم،

همان طوري كه در سطور بالا ذكر گرديد مردم رزن داراي قدمت و تمدن و فرهنگ بالايي هستند و در پايبندي به عقايد و شعائر ديني خود نيز هميشه پا بر جا و به پيروي از رهبران بزرگ خود بوده و در حفظ و توسعه دين مقدس اسلام و اشاعة مذهب جعفري نمونه و خالص بوده اند ، مردم غيور و هميشه در صحنة رزن مراسم ماه محرم را عاشقانه و با شكوه و جلالي آنچنان كه در خور شأن شهداي تاريخ است برگزار مي كنند و ثروتمندان در اداره و سرپرستي و مخارج هيئتها از هيچ كمكي دريغ نمي كنند. البته مراسم سوگواري محرم مردم شهر رزن در زمان گذشته و حال كمي متفاوت مي باشد .

تفريحات سنتي :

تفريحات سنتي در داخل خانه و روستا بين پسران و دختران متفاوت بوده و هر كدام از آنها به بازيهاي مربوط به خود مي پردازند،

بازيهايي كه در داخل خانه توسط پسران انجام مي گيرد شامل 1- بازي شاه و وزير با كبريت 2- بازي " دوم دوز " 3- گيزلن پاچ 4- كشتي گرفتن 5- منچ بازي 6- قريش قريش 7- تيله بازي 8- شير يا خط 9- تك ضه جوت

بازيهايي كه دختران انجام مي دهند عبارتند از : 1- لي لي بازي2- واليبال بازي 3- هفت سنگ 4- عمو زنجير باف

بازي هاي مشترك بين دختران و پسران :
1-قولچاق اويناتماق 2- داش غامچي- اين بازي مراحل مختلفي دارد كه شامل " بير بير- ايكي ايكي- تابال- اوف- قينيح شاپلااما- دروازا- اوجار، شوخوم و ..... مي باشد . 3-خاله بازي 4- لي لي بازي 5- وَسَطي

نحوة گذراندن اوقات فراغت (ميهماني ، شب نشيني، جشن و غيره ..... )

در خصوص نحوة گذراندن اوقات فراغت بايد گفت در زمان گذشته به علت اينكه اكثر افراد روستايي و كشاورز بوده و كمتر اوقات فراغت داشته ، تا به ميهماني و شب نشيني بپردازند ، مگر در زمستان . همان طوري كه از روايات بر مي آيد افراد روستا در زمان گذشته براي پر كردن اوقات فراغت به شب نشيني مي پرداختند و در اين ميهمانيها معمولاً خانوادة ميزبان از توليدات كشاورزي خود كه عبارت بود از : گردو- كشمش- بادام و غيره . شخص ميهمان را پذيرايي مي كردند و در حين پذيرايي يكي از افراد مسن با گفتن داستانهايي مانند كوراوغلي- اصلي و كرم- سيدي و غيره كه معروف بود شروع به تعريف ميكردند و يا اينكه افراد در كنار هم جمع مي شدند و شخصي خوش ذوق ، خوش صدا با لحني گاه سوزناك و گاه شاد براي افراد حاضر آواز مي خواند . ولي در حال حاضر آن شوق وشور و صفا و صمميت كه در زمان گذشته وجود داشته نمي باشد و افراد ترجيح مي دهند كه اوقات فراغت خود را بيرون از خانه در پاركها و ميدانها به سر برند .

ضرب المثلها- ترانه ها- افسانه ها

به هر سرزمين از ايران قدم بگذاريم زندگي انسانها با ضرب المثلها و افسانه هايي آميخته شده است و مردم در گفتگوي خودشان آنها را بكار مي برند ، ولي ضرب المثلهاي تركي كه گوشه اي از ادبيات شفاهي ملت ترك ايران را نشان مي دهد ، از غني ترين ضرب المثلهاي دنيا مي باشند . چند نمونه ازضرب المثلهاي مشهور شهر رزن را در زير مي آوريم .

- تولكوني تويا قويموللار, قويرو غونا سؤپورگه باغلايير.
- زمستان چكمه ين بولبول ، بهارين قدرين بؤلمز .
- كدخداني كنده قويموللار . توي اوتاقين آخدارير.
- تك الدن سس چيخماز

و همچنين ترانه هاي محلي و اصيل در ميان مردم رواج دارد كه در مراسم هاي عروسي و شادماني خوانده مي شود :

- من گنديرم مروانا
باخ يانيمدا سروانا
- بهار گليب گوللر آچيب گل بيزه
گلمين اوزوم گلرم سيزه

و .... از جمله افسانه هايي كه درميان مردم شهرت دارد ، افسانه هاي اولدوز بؤرك آلتي- يئددي كچل لر- چوپان اغلو و پادشاقيزي مي باشند .

مراسم بايرام (بايرام دبلري)

بايرام از زمانهاي بسيار قديم ، با جان گرفتن دوبارة طبيعت و با رسم و رسوم خاص خود در ميان مردم ترك ايران يك جشن ملّي نيز به حساب ميآيد . سابقه اين عيد به 3000 سال قبل از ميلاد بر مي گردد . قبل از عيد نوروز و بعد از آن يكسري رسوم و عادتهايي در ميان تركان ايران وجود دارد كه به آنها اشاره اي مي شود ، مراسمي مانند ، كوْسا- كوْسا ، نادارا مراسيمي ، حيف اوْنا- سيزده،گؤي بئجرمك ، آتيل ، باتيل مراسمي ، جيدير مراسيمي و غيره ….

در مراسم موسوم به آتيل- باتيل كه در آخرين چهارشنبة سال بيشتر توسط دختران دم بخت و زنان در سحرگاه اجرا مي شود ، دختران با برداشتن آينه و وسايل زينتي به چشمة نزديك محل زندگي خود مي روند و در آنجا بعد از آرايش ، از روي آب به اين طرف و آن طرف پريده و سرود زير را مي خوانند :

آتيل باتيل چرشنبه
بختيم آچيل چرشنبه
سويون باشي بيزيمدير
چاقماق داشي سيزيندير

در ميان مردم رزن نيز ، رسومي شبيه به مراسم ذكر شده وجود دارد ، البته شايد بعضي از رسم هاي قديمي با گذشت زمان فراموش شده باشند ولي رسومي از قبيل (يومورتا بوياماق ، شال ساللاماق ، بايرامليق وئرمك و ….. )هنوز در روستاهاي اطراف رزن برگزار مي شود .

---

مصاحبه هفته نامه سینا با آقای اسماعیل هادی

س: جناب آقاي هادي ، با تشكر از اينكه وقتتان را در اختيار ما قرار داديد ، مقدمتاً چنانچه دربارة نشرية سينا نظري داريد بيان بفرمائيد.

باعث خوشحالي و افتخار بسيار است كه نشرية سينا به همت جمعي از اهل قلم و انديشة استان همدان چاپ و منتشر مي شود . نشريه اي كه دغدغة طرح و حلاجي مشكلات استان را دارد و در نبود متولي دلسوز در پي بالنده و شكوفا كردن زبان و فرهنگ تركي مردم استان همدان است . و از سوي خوانندگان و مخاطبان با فرهنگ آن استان و ديگر نقاط مورد استقبال گسترده قرار گرفته است ، به واقع تك صدايي است از دور دست مردم ماد و از منطقه اي كه از لحاظ زبان مادري ، منطقه اي دور دست به شمار مي رود و تك درختي است در كوير كه اميدواريم اين تك درخت ، طلايه دار جنگلي انبوه و سر بر آسمان كشيده باشد.

س: همانگونه كه مي دانيد 60درصد از جمعيت استان همدان را تركها تشكيل مي دهند. لطفاً در خصوص فرهنگ و زبان تركي اين مردم و ويژگيهاي آن و نحوة پيوستگي اش با فرهنگ و زبان تركي ساير مناطق كشور توضيحاتي بيان بفرمائيد .

همدان سرزمين و مركز تركانِ ماد بوده كه اجداد باستاني تركان آن منطقه به حساب مي آيند . خويشاوندي بين زبان تركي و زبان مادي هر چند به دليل كمبود منابع ، دقيقاً شكافته نشده است ولي آثار و علائم به دست آمده ، اين ارتباط را از لحاظ ساختارِ هر دو زبان ، نشان مي دهد . بنابراين منطقة همدان ، هم از نظر باستاني كعبة فرهنگي ماست و هم از لحاظ اصالت زبان تركي كنوني اش ، يكي از غني ترين مناطق ترك نشين ، از حيث زبان شناختي است به نحوي كه كلمات بسيار اصيل تركي ، كه امروزه در برخي مناطق ممكن است از گردونه تداول روزمره خارج شده باشد در همدان و اطراف آن رواج دارد كه تفصيلِ سخن در اين خصوص ، نيازمند فرصت مناسب ديگري است .

از حيث علمي و فرهنگي استان همدان خاستگاه و زادگاه عُرفا و آُدباي بسياري است همانند : عين القضات ، آخوند ملا حسينقلي شونديِ درجزيني و آيت الله آقا شيخ محمد بهاري صاحب كتاب تذكره المتقيّن و ...... . مرحوم علي كمالي از محققان زبان و ادب و فرهنگ تركي ، از بعضي كتابهاي خطي و غير خطي قديمي با موضوع فرهنگ و قاموس زبان تركي ، موجود در كتابخانه هاي استان همدان عكسبرداري و كپي برداري كرده است كه بنده يكي- دو تاي آنها را در آن مرحوم ديده ام كه الان متأسفانه نام آن كتابها در خاطرم نيست ولي آنچه در مورد آنها در نظرم است اين است كه از نظر زبان شناسي بسيار غني بودند و اين امر نشانگر آن است كه در گذشته در منطقة همدان در مورد زبان تركي كارهاي زبان شناسي علمي صورت مي گرفته است . انشاء الله جوانان تحصيل كرده و علاقمند و فاضل در اين استان تلاش بيشتري از خود نشان خواهند داد . بنده به عنوان كسي كه تا حدودي در وادي زبان و اتيمولوژيِ زبان تركي كار كرده ام مي توانم بگويم كه در بين لهجه هاي زبان تركي ايران (تركي تركمني، تركي خلج ، تركي آذربايجاني )، تركي تركمني به دليل نحوة معيشت تركمنها- كه تا حدودي زندگي و جامعة بسته و كم ارتباط بوده- به زبان تركي قديم، نزديكتر است . تركي خلج هم ، چنين است .

در ميان گويش هاي تركي آذربايجاني (مثل : تركي اروميه ، تركي زنجان ، تركي همدان ، تركي ساوه و.... )، تركيِ گويش همدان ، اصيلتر و به تركيِ قديم نزديكتر است و تحولاتي كه در گويش هاي ديگر تركي آذربايجاني رخ داده و باعث فاصله گرفتن بيشتر آن ، از تركي قديم گرديده ، در تركيِ گويشِِ همدان ، كمتر به چشم مي خورد . اين را هم عرض كرده باشم كه كشور عزيزمان ايران ، امروزه ، از لحاظ كثرت متكلمين به زبان تركي ، دومين كشور بعد از كشور تركيه است و حتي از لحاظ تنوع لهجه اي زبان تركي ، از تركيه نيز متنوع تر مي باشد : هم اكنون چندين لهجة زندة تركي در ايران رايج و متداول است كه مهمترين آنها : تركي آذربايجاني ، تركي تركمني ، تركي خلج ، تركي خراساني و ........ مي باشد كه البته بعضي ازآنها ، متأسفانه به صورت جزيره هاي زبانيِ محصور در مناطق فارس نشين درآمده و در نتيجه مستهلك شده اند ، مثلاً از طوايفِ تركِ حوالي كرمان ، امروزه فقط نامي باقي مانده است كه جاي تأسف دارد و اميد است كه اين نقيصه و عارضه بوسيله فرزندان همان طوايف مرتفع گردد . البته بايد يادآور شد كه " فرهنگِ " هر قوم ، داراي ابعاد مختلفي است كه يكي از ابعاد بارز و مهم آن " زبان مادري " مي باشد . مجموعة شيوة زندگي يك قوم كه " فرهنگِ" خاص آن قوم را پديد ميآورد تنها در " زبان" خلاصه نمي شود . تُركها ، فرهنگ يعني هويتِ خاص معيشتي خود را در قالب : شعر و ادبيات تركي ، موسيقي تركي و آداب و سنن ويژه حفظ كرده اند .

موسيقي مردمي تركي ، يكي از جلوه هاي مهم فرهنگي مردم ماست كه در ميان همه اقوام و ملل ترك جهان قابل مشاهده است : نوازندگان موسيقي سنتي تركي در ميان تركان آذربايجان و تركيه به نامِ "عاشيق"، در ميان تركان اؤزبك به نامِ "جرچي" و در ميان تركمنها به نام "بخشي" معروفند كه در ميان تركان قديم "اوزان" ناميده مي شدند . موسيقي سنتي تركي (موسيقي عاشيقي )با هويت خاص خود در همدان و اطراف آن نيز حضوري گسترده دارد و" عاشيق" هاي استان همدان كمك شاياني به حفظ فرهنگ تركي مي نمايند . قابل ذكر است كه همان موسيقي در جلوة مذهبي اش- و البته با حذف آلات موسيقي- در سنت مرثيه خواني و نوحه خواني شيعي همانند عزاداري آقا امام حسين (ع) انعكاس يافته است ، به نحوي كه زيباترين رديف هاي موسيقي تركي را مي توان در آن مشاهده نمود و در حوزه اين هنر مذهبي (مرثيه خواني و نوحه خواني ) بعضاً چهره هاي برجسته اي ظاهر شده اند كه با هنرمندي تمام در اين عرصه درخشيده اند .

مجموعه اين عناصر كه سازندة "فرهنگ تركي" است ، در همدان و اطراف آن نيز با همان اصالت و قدرتِ مناطق ترك نشين ديگر ، خود را نشان مي دهد و ما فرهنگ واحد و يكدستي را در سراسر آذربايجان از همدان گرفته تا تبريز و ..... مشاهده مي كنيم كه رنگين كمان وار در همه نقاط و مناطق آن كشيده شده است .

س: از نظر علم زبان شناسي ، تركي همدان جزو كدام يك از لهجه اي زبان تركي است ؟

زبان توانمند تركي لهجه هاي گوناگوني دارد، از قبيل: تركي تركمني- تركي اؤزبكي- تركي قزاقي- تركي قرقيزي- تركي اويغوري- تركي تركيه اي- تركي آذربايجاني و .... تركي آذربايجاني در ايران "گويش" هاي مختلفي دارد از قبيل: تركي تبريز- تركي اروميه- تركي زنجان- تركي همدان- تركي قزوين و ...... بنابراين زبان تركي مردم همدان و اطراف آن جزو گروه تركي آذربايجاني و گويشي از گويشهاي اين گروه است. تفاوت گويشهاي گروه تركي آذربايجاني، از جهت لغات و دستور زبان، بسيار ناچيز و غيرقابل اعتنا است و تفاوت تنها از جهتِ نحوة تلفظ كلمات و تأكيدات صوتي در تلفظ آنها است كه اين امري كاملاً طبيعي است و همانند تفاوت گويشهاي زبان فارسي از قبيل: اصفهاني، يزدي، مشهدي و ..... بنابراين بايد گفت تفاوتِ گويش هاي گروه تركي آذربايجاني در حد ناچيزي است و همه مردم آذربايجان از همدان گرفته تا تبريز با يك زبان و لهجه (يعني از زبانِ تركي آذربايجاني) صحبت مي كنند.

س: جنابعالي با همكاري محققان ديگر چندي است نشرية " ائل ديلي و ادبياتي " را منتشر مي كنيد. براي خوانندگان ما بفرمائيد كه اين نشريه به چه مباحث و موضوعاتي مي پردازد و هدف اش چيست؟

براي شناخت يك " زبان "، دو راه و روش وجود دارد: راه اول غربال كردن منابع مكتوب آن زبان و استخراج گنجينه هاي لغوي و قواعد دستوري از آن است و راه دوم مراجعه به مردم، نشست و برخاست با آنها و گردآوري فرهنگ شفاهي و تنظيم آن مي باشد. در كشور تركيه در مورد زبان تركي از هر دو راه و روش استفاده شده كه با استفاده از روش اول، اثر بزرگي با نامِ " تاراما سؤزلوك " (به معني: فرهنگِ يافتْ واژه ها) تأليف گرديده و با استفاده از روش دوم اثري دوازده جلدي با نامِ " دَرله مه سؤزلوك " (به معني: گلچين فرهنگ شفاهي) تأليف شده است. در ايران در مورد زبان فارسي با مساعدت مراكز دولتي و غيردولتي و افراد مختلف كارهاي گوناگوني در اين زمينه انجام شده (گرچه تكميل نشده) اما در مورد زبان تركي چه عرض كنم!!. متأسفانه در هر كاري امكانات مادي و مالي را بايد بنيان قضيه دانست و به قول معروف: بي مايه فطير است و شليك بدون باروت محال.

در مورد زبان تركي در كشورمان هم كه مشكل يكي- دوتا نيست: اول، نويسنده كم است و بعد اگر نويسنده و محقق هم پيدا شود بقيه چيزها از مصحح گرفته تا تايپيست خُبره ناياب است و حالا اگر اينها هم پيدا شوند تازه مي رسيم به مشكل مالي و تأمين هزينه چاپ و نشر كتاب. البته ما افراد ثروتمند زياد داريم اما مشكل اينست كه متأسفانه اغلب اين گونه آدمها اهل كار فرهنگي نيستند: در حالي كه براي يك شب نشيني و ميهماني ممكن است پولهاي گزاف خرج كنند از كمك به چاپ و نشر كتاب كه ثمره سالها تحقيق و خون دل خوردن محققان است ابا دارند چرا كه از اهميت و تأثير امور فرهنگي حتي در مسائل اقتصادي و...... غافلند. به هرحال و با تأسف در ميان ما، ثروت كمتر به فرهنگ تبديل مي شود و ثروتي كه نهايتاً به فرهنگ و ساير مسائل انساني تبديل و تصعيد نشود باعث خسارت جامعه خواهد بود. از اين رو به قول معروف: علي مي ماند و حوض اش! و نويسندگان تنگدست و عاشق ناچار مي شوند كه سرمايه ناچيز خود را كه صرف زندگي و حوائج ضروري شان مي شود خرج چاپ كتاب و اثر خود كنند. ما نه دانشگاهي داريم و نه مركز علمي و نه متولي دلسوزي كه ديناري از آن هزين هاي كلان را كه به عنوان حمايتهاي فرهنگي در نقاط ديگر خرج مي شود، صرف زبان و فرهنگ تركي ايران كند.

در هر حال در يك چنين وضعيت و فضايي عده اي قلم بدستِ عاشق به سرپرستي لغت نويس كهنسال آقاي بهزاد بهزادي دور هم جمع شده اند تا وظيفة سنگين گردآوري " فرهنگِ شفاهي " را به عهده گيرند و بدين ترتيب " ائل ديلي و ادبياتي اوْجاقي " تشكيل شد كه قرار است نويسندگان و محققان از سراسر كشور، ادبيات شفاهي: لغات و اصطلاحات محلي، امثال و حكم، اشعار شفاهي، افسانه ها، بازيها و ..... و قصه هاي مردم ترك ايران را گردآوري و به اين مركز (اوجاق) ارسال دارند تا در آنجا پالايش گرديده و بعد از تنظيم و تبويب در قالب مجلداتي چاپ شوند. در آينده و در مراحل بعدي كار ريشه شناسي و تنظيم و تدوين روي كلمات نيز به عمل خواهد آمد. بنده از همه هموطنانِ قلم به دست به خصوص نويسندگانِ جوان همدان مي خواهم در اين باب مساعدت كنند. البته دقت بايد كرد كه در گردآوري لغات نام محل يا روستايي كه آن لغات در آنجا به كار مي رود همراه با مثال و با ضبط صورت كلمه و ساير مشخصات كه در شمارة اول و دوم نشريه " ائل ديلي و ادبياتي " به تفصيل آمده ذكر گردد.

س: جناب آقاي هادي، رهبري انقلاب بارها تاكيد نموده اند كه عامل و رمز وحدت ملي ايرانيان دين اسلام است ونه زبان فارسي اما از نظر عده اي بدون توجه به نتايج، رمز و عامل وحدت ملي ايرانيان زبان فارسي است،جنابعالي چه نظري داريد؟

اين واقعيتي است كه كشور ايران از هزاران سال پيش تاكنون كثير المله بوده و اقوام و نژادهاي مختلف با زبانها و فرهنگهاي ويژه خود در كنار هم زندگي كرده و مي كنند از سويي همانطوريكه زبان و فرهنگ فارسي براي قوم فارس شيرين و عزيز است همانطور زبان و فرهنگ تركي براي تركها و....عزيز و شيرين است چرا كه اصولا زبان مادري هر كس و هر قوم جزو هويت اوست از سوي ديگر كليه مردم ايران با وجود اختلاف در زبان و فرهنگ و...داراي جغرافيا و علائق تاريخي و فرهنگي بسياري هستند كه انها را به صورت يك" ملت"در آورده است. - بي ترديد اگر يك زبان را مثلاً- زبان فارسي را اساس و پايه وحدت ملي ايرانيان دانسته و بدان پاي بفشاريم در حقيقت بر نقطه اختلاف ايستاده ايم و نه نقطه اتحاد چرا كه در اين صورت متكلمين زبانهاي ديگر موجود در كشور مي پرسند كه چرا زبان آنها اساس وحدت ملي نباشد .و مشخص است كه پي ريزي برنامه ها با اين تفكر چه نتايجي تاكنون داشته و در صورت ادامه خواهد داشت . بنابراين بنده به عنوان يك ترك ايراني تاكيد مي كنم كه هويت و مليت ايراني از گذشتة مشترك ،اهداف مشترك و دين مشترك سرچشمه مي گيرد نه از زبان خاصي.

س: اين نكته حقيقتي است كه متاسفانه به لحاظ سياستهاي رژيم پهلوي در گذشته ما تركهاي ايران به اهميت زبان خود آگاهي و دانائي لازم را نداريم در حاليكه براي هر فردي اين آگاهي ضروري است. در مورد زبان تركي توضيحاتي براي خوانندگان بيان فرماييد.

زبانهاي بزرگ و گسترده دنيا معمولا لهجه هاي گوناگوني دارند كه از" زبان مادر" منشعب مي شوند . البته ما در عالم خارج چيزي به عنوان "زبان مادر" نداريم و اين عنوان يك عنوان انتزاعي است يعني از تصور مجموع لهجه ها ،زبان مادر انتزاع مي گردد و گرنه زبان مادر وجودي مجزا از لهجه هاي آن زبان ندارد. زبان تركي هم اكنون در جهان بيست و هشت (28) لهجه دارد كه بخشي از اين لهجه ها در شاخه تركي شرقي قرار مي گيرند در بخش ديگر در شاخه تركي غربي. تركي غربي داراي چند لهجه است كه عبارتند از :تركي تركيه ،تركي آذربايجاني، تركي تركمني و تركي قاقااوز (تركي تركان مولداوي و روماني) تركي شرقي هم لهجه هاي متعددي دارد مثل: تركي اوزبكي ،تركي قزاقي ،تركي قير قيزي، تركي اويغوري (تركي مردم ترك چين كه در ايالت تركستان شرقي يا سين كيانگ زندگي مي كنند ) و ...

اخيراً در كشور تركيه كتابي با نام "قارشيلاشديرمالي تورك لهجه لري سوزلويو" چاپ شده كه به فارسي يعني: "فرهنگ مقايسه لهجه هاي تركي "خواندن اين كتاب براي مقايسه و تطبيق لهجه هاي مختلف تركي با همديگر مفيد است و نشان مي دهد كه كلمات از لهجه اي به لهجه ديگر ممكن است چه تغييراتي داشته باشند. ذكر اين نكته لازم است كه با توجه به اينكه تركي زبان وسيعي است كه از ديوار چين تا سيبري و بالكان در اروپا گسترده است و درزمانهاي گذشته وسائل ارتباط جمعي محدود و كند بوده لذا طبيعي است كه تركي لهجه هاي مختلفي پيدا كند واصولاً زبانهاي بزرگ و گسترده همين طور هستند امروزه با پيشرفت و فراگير شدن وسائل ارتباط جمعي ،طبيعي است كه به مرور زمان تفاوت لهجه هاي تركي كمتر شده و لهجه تركي مشتركي وسيله ارتباط خواهد شد

زبان تركي آذربايجاني كه در گروه تركي غربي قرار دارد خودش "گويش هاي" متعددي دارد مثل: تركي تبريز ،تركي اورميه تركي همدان ،تركي زنجان ،تركي ساوه ،تركي اردبيل ،تركي قشقائي، تركي باكو ،تركي نخجوان، تركي كركوك، تركي موصل و.... تركي آذربايجاني از نظر جغرافيايي همانگونه كه در "معجم البلدان" ياقوت حموي نيز اشاره شده زبان مردم منطقه وسيعي است كه از مرز گيلان و طارم شروع و تا جمهوري داغستان و "ارزنجان" واقع در شهر تركيه و از اين سو تا همدان و اراك امتداد دارد و خارج از اين حوزه جغرافيايي قشقائي ها و ايلات ترك خمسه "در استان فارس"و تركان كركوك "در عراق"و .... نير به زبان تركي با لهجة آذربايجا ني صحبت مي كنند.

س: تركان استان همدان از گذشته هاي دور آثار و مآثر و شخصيتهاي بسياري را به فرهنگ و تمدن پربار تركي- اسلامي تقديم كرده اند . امّا متأسفانه مدتها است كه اين منطقه از نظر انجام تحقيقات و پژوهشهاي علمي در حوزة فرهنگ و ادب و هنر تركي همانند ساير نقاط آذربايجان رشد نداشته بلكه دچار ركود و سكون شده است به نظر جنابعالي دلايل اين عارضه و راه حل پيشنهاديتان براي رفع آن چيست ؟

- البته بنده با اين نظر موافق نيستم . واقعيت دردناك اين است كه زبان و فرهنگ تركي آذربايجاني در رژيم پهلوي با اتخاذ سياستهاي يكسان سازي قومي و زباني و فرهنگي ، به يكسان در همة آذربايجان از تبريز و اروميه گرفته تا آستارا و زنجان و همدان واراك و... مورد هجوم بوده و آثار و عواقب آن هنوز هم كاملاً از بين نرفته است . به هر حال اگر در مناطقي از آذربايجان از جمله همدان كه 60% از مردم اين استان را تركان تشكيل مي دهند .در انجام تحقيقات علمي راجع به فرهنگ و ادبيات و زبان تركي آن منطقه و... كمبودها و ركود و سكوني ملاحظه مي شود ، با فعاليتهاي فرهنگي از قبيل انتشار نشرية تركي ، تأسيس كتابخانه هاي تركي، كتابفروشي هاي كتب تركي، تاسيس انجمن هاي ادبي و شب هاي شعر تركي مي توان بر اين عوارض و كمبودها غلبه كرد و اين وظيفه نخبگان و اهل دانش و خصوصاً جوانان و دانشجويان و دانش آموزان است كه با عزمي راسخ همزمان با مطالعه و بالا بردن سطح معلومات خود در مورد زبان و فرهنگ و تاريخ تركان (البته از منابعي كه ساخته و پرداخته تحريف گران نباشد و بحمدا... در اين سالها با مساعدت مسئولان مربوط كتب زيادي توسط علما و اساتيد تركان كشورمان نگاشته شده و واقعيات را معلوم و تحريفات وارده را مشخص كرده است.) به فعاليتهاي فرهنگي فوق الاشعار مبادرت ورزند و بدانند كه فرهنگ و تمدن و ادب و هنر تركي آنچنان غني و درخشان است كه حركت در اين مسير شوقي زائدالوصف به انسان مي بخشد حركتي كه نتيجه اش بزرگترين عامل پيشرفت و ترقي است يعني : خودشناسي ، غرور هويتي و اين نكته هم بايد مد نظر قرار گيرد كه عوارض و خساراتي كه در نتيجه بيش ار نيم قرن سياست سركوبگرانه پهلوي به خيال واهي نابود كردن زبان تركي در ايران و فارسيزه كردن تركها ،عارض و گريبانگيرمان شده يك شبه از بين نمي رود و بايد به سختي تلاش كرد ،با فداكاري و ايثار از منافع مادي چشم پوشيد ه با اميدي كه هر روز بيشتر مي شود به حركت هويت خواهي ادامه داد و از موانع نهراسيد.

س: مستحضريد كه اليناسيون هويتي و فرهنگي هميشه در دو قشر البته در هر يك با عوامل خاص و نمود خاص ثابت تحقق است :اول در قشر تحصيلكرده و دوم در توده مردم .هم اكنون بسياري از اين دو قشر ترك با فرزندان خود تنها به زبان فارسي صحبت مي كنند. به نظر جنابعالي آيا اين امر را مي توان بمثابه دور شدن از هويت خود و اليناسيون هويتي تلقي كرد؟

-همانطور ي كه گفتيد اين مسئله عموميت ندارد و عده اي به دلائل خاص و عمدتا به دلائل عملي با فرزندان خود فارسي صحبت مي كنند .البته يادگيري هر زباني علاوه بر زبان مادري نه تنها نقص و بد نيست بلكه مستحسن و نيكو است اما اين امر زماني شكل بيماري و نشانه اي از خود بيگانگي بخود مي گيرد كه والدين بجاي اينكه زبانهاي غير مادري را فرع قرار دهند ،زبان آنها را اصل قرار داده و زبان مادري را فرع تلقي كرده و گاهاً بالكل آنرا به فرزند خود ياد نمي دهند .امروزه روانشناسي ثابت كرده است كه اينگونه تربيت زباني كودك او را شدت دچار دوگانگي شخصيت و هويت كرده و از او فردي دو شخصيتي بار مي آورد امري كه موجب مي شود كودك در يك حالت تعليق هويتي قرار گيرد .واقعيت اين است كه والدين ما بايد بدانند كه آموختن كامل زبان مادري هيچگونه تعارضي با يادگيري زبانهاي ديگر از جمله فارسي ندارد .شما در نظر بگيريد اگر پدر و مادري به چند زبان مثل انگليسي ،فرانسوي ،و فارسي تسلط داشته باشند و با فرزند خود از كودكي هر 3 زبان را با لهجه صحيح و مثل يك انگليسي و فرانسوي و فارسي صحبت خواهد كرد.همينطور اگر والديني با فرزندان خود با لهجه صحيح تركي و فارسي صحبت كند مسلما كودك هر دو زبان را به نحو صحيح فرا خواهد گرفت ./علاوه بر اينكه تكلم فارسي با لهجه تركي در شهرهاي فارسي زبان شناسنامه هويتي ماست و ما چرا اين شناسنامه را از دست بدهيم. مگر يك اصفهاني در تهران با همان لهجه اصفهاني صحبت نمي كند ؟در حقيقت عيب كار در جاي ديگري است . متاسفانه در دوره پهلوي ،عده اي شوونيست بي فرهنگ كه بر وسائل ارتباط جمعي تسلط داشتند با تمام امكانات به تحقير اقوام و لهجه هاي ديگر پرداختند .ما در دانشگاه تهران اساتيد بسيار دانشمند و بزرگواري داشتيم كه در عين داشتن مراتب علمي بسيار بالا ،با لهجه غليظ تركي يا كردي تدريس مي نمودند چرا كه لهجه به مخارج صوتي كه در دوران كودكي شكل مي گيرد مربوط است و تغيير كامل آن از با محالات است و يا بسيار مشكل و ليكن شما هم در هيچ فيلمي استاد دانشگاه ،طبيب يا تاجر يا ساير افراد بر جسته جامعه را نمي يابند كه مثلا با لهجه تركي فارسي صحبت كند.

در كناراين امر برخوردهايي است كه برخي افراد عامي در كوچه و خيابان دارند و به تحقير اين زبانها مي پردازند و جوكهايي براي اين قوم يا آن قوم مي سازند .در نتيجه عده اي كه توانايي هضم دلايل اين تحقيق و راه مقابله با آنرا نميدانند براي فرار از بار اين تحقير ها راه حل غلط ((دوري از هويت خود)) را انتخاب مي كنند كه اين فاجعه است يعني آدمي براي زيستن در يك مملكت ناچار مي شود هويت واقعي و زبان مادري خود را زير پاله كند .
يادم هست در يكي از دفاتر بليط هواپيمائي يكي از همشهريان در حال بليط گرفتن بود .نام فاميل او همان آبادي محل تولدش بود يعني : ))دليك داشلي ((خانم بليط فروش نميدانست اين نام فاميلي تركي را درست تلفظ كرده و بنويسد در اين حال آن هم شهري ما بعد از يكي دو بار كلنجار رفتن با حالتي كه شرم و خجالت از آن مي باريد به عذرخواهي پرداخت كه: ببخشيد ،از ثبت احوال خواسته ام نام فاميليم را عوض كند .اين يك فاجعة هويتي است يعني شرم از نام خود كه جزئي از فرهنگ و هويت شخصي است يك بيماري جانگداز است . در همه جاي دنيا افراد به تناسب فرهنگ و زبانشان اسامي و نامهاي مخصوص به خود دارند .مثلا ًاسم يك ارمني " ببله گارا پتيان " باشد نه تنها او از نامانوس بودن اسمش براي ديگر اقوام شرم نمي كند بلكه كسي يا حداقل تحقير عمومي باعث نمي شود كه او اسمش را عوض كند اسمي كه نمادي ترين چهرة هويت و شخصيت هر انسان براي زيستن در يك اجتماع است.

خلاصة مطلب اينكه دلايل اين امر مختلف است و تنها يك مورد آن يعني فرار از تحقير اجتماع است .اگر يك مسيحي اسم فرزندش را "سايهوي" يا هر چيز ديگري بگذارد حرجي بر او نيست و يا اگر يك برادر فارسي زبان اسم فرزندش را "مهرداد "بگذارد با مشكلي مواجه نمي شود (در حالي كه اين اسم مفهوم ضد اسلامي دارد چرا كه در اسلام و اديان الهي آن كسي كه به والدين فرزند عطا مي كند خداوند است نه مهر و ماه !)اما اگر يك ترك اسم فرزندش را "تاري وردي" (يعني خداداد) بخواهد بگذارد با مانع و دردسر مواجه مي شود .اينجانب كه در تهران ساكن هستم با فرزندانم به تركي صحبت مي كنم و آنها از در و همسايه و مدريه زبان فارسي را نيز ياد گرفته اند و خوشبختانه هر دو زبان را با مهارت يكسان و عالي آموخته اند و هيچ مشكلي هم پيش نيامده است .

سینا: با تشكر از اينكه وقتتان را در اختيار ما قرار داديد

من هم از شما تشكر كرده و براي))نشريه سينا (( آرزوي خدمت بيشتر به فرهنگ اسلامي و نيز فرهنگ تركي مان را دارم. ساق اولون تانريدان سيزه اوغورلو گونلر ديله ييره م.

---